Benzer isimli bilginler olarak, Mısır’ın yetiştirdiği baba Muhammed Şâkir ve üç evladı Ahmed, Mahmud ve Ali Şâkir’in isimlerine yer vereceğiz. Şâkir ailesi, ilim dünyasına, yaptıkları telif çalışmaları yanında bazı eserlerin ilmi neşirlerini gerçekleştirmek ve dergilerde makaleler yazmak suretiyle önemli katkılar sunmuşlardır. Mahmud Şâkir’in “din” ve “dil” kavramları hakkındaki yazıları kayda değerdir. Özellikle Ahmed ve Mahmud Şâkir’in İslâm ilim ve irfanına ait eserleri neşretme yolunda harcadıkları emek ve gösterdikleri çabalar her takdirin üstündedir. Ahmed Şâkir, kitapların tashihi, fihristler hazırlanması gibi konularda Müslümanların Batılılardan/Frenklerden önde olduklarını anlatan ve Tirmizî’nin Sahîh’ine mukaddime olarak tasarladığı Tashîhi’l-Kütübi ve Sun’u’l-Fehârisi’l-Mu’cemeti ve Keyfiyyeti Zabti’l-Kitabî ve Sebku’l-Müslimîne el-İfrance fî zâlike adlı bir çalışma yapmıştır.
Şâkir ailesinin fertlerine geçmeden önce benzer ismi taşıyan şahsiyetler olduğunu belirtmekte yarar vardır. İbn Şâkir diye de anılan ve İbn Hallikân’ın Vefeyâtü’l-A’yân adlı eserine zeyil yazan tarihçi ve biyografi yazarı Salâhuddîn Muhammed b. Şâkir el-Kütübî (ö. 764/1363), Osmanlı bilgini Mehmed Zihni Efendi’nin (1846-1913) öğrencisi ve Usûlü’l-Fıkhi’l-İslâmî adlı eserin sahibi Muhammed Şâkir Hanbelî (1876-1958) ve Suriyeli tarihçi ve coğrafyacı Mahmûd Şâkir (1932-2014) zikredebileceğimiz benzer isimlerden bazılarıdır.
Baba Muhammed Şâkir (1866-1939)
Baba Muhammed Şâkir, 1866 yılında Aşağı Mısır/Circâ’da doğdu. 1879 yılında Kahire’ye giden Muhammed Şâkir, Ezher’e kaydoldu. Öğrenimini tamamlayınca 1890 senesinde Dârüliftâ kâtipliğine, 1894 yılında Kalyûbiye Şeriat Mahkemesi’ne atandı. Ezher’de âlimiyye (doktora) diplomasını aldıktan sonra Sudan’a kâdi’l-kudât olarak gönderildi. 1904 senesinde Ma’hedü Ulemâi’l-İskenderiyye’ye yönetici, 1909’da Ezher meşihatına vekil tayin edildi. 1913 senesinde emekliye ayrıldı. 1939 yılında Kahire’de vefat etti.
Eserleri
Mısır’da el-Ehrâm ve el-Muktetaf gibi süreli yayınlarda makaleler yazan Muhammed Şâkir, mantık alanında el-Îzâh li-Metni’l-Îsâgûcî fi’l-Mantık adlı bir çalışma yapmıştır. Hz. Peygamber’in sireti hakkında ed-Dürûsü’l-Evveliyye fi’s-Sîreti’n-Nebeviyye, akaidle ilgili ed-Dürûsü’l-Evveliyye fî’l-Akâidi’d-Dîniyye, babaların evlatlarına vasiyetlerini işleyen Vasayâ el-Abâ li’l-Ebnâ/ed-Dürûsü’l-Evveliyye fi’l-Ahlaki’l-Marziye; Hulâsatü’l-İmlâ; eş-Şerhu’t-Tafsîlî li-Müzekkireti’l-İttifâki’l-İngilîzî el-Mısrî; Mine’l-Himâye ile’s-Siyâde: Fe’l-Kelimetü’l-ânil-Mısr ve Kur’ân’ın tercümesi hakkında el-Kavlü’l-Fasl fî Tercemeti’l-Kur’âni’l-Kerîm ile’l-Lugâti’l-A’cemiyye adlı eserler kaleme almıştır.
Ahmed Şâkir (1892-1958)
Künyesi Ebü’l-Eşbâl olan Ahmed b. Muhammed Şâkir, 1309/1890 yılında Kahire’de doğdu. Babasının görevi icabı Sudan ve İskenderiye’de bulundu. Ezher Üniversitesi’ne kaydoldu. 1917’de mezun oldu. Yüksek Şeriat Mahkemesi üyeliğinden emekli oluna kadar (1951) Mansûre ve Şebinülkûm gibi şehirlerde kadılık yaptı. İş yoğunluğuna rağmen ilmi çalışmalardan geri durmayan Ahmed Şâkir, 1377/1958 yılında Kahire’de vefat etti.
Eserleri
Ahmed Şâkir, telif çalışmaları yapsa da onun asıl çalışmaları yıllarını verdiği tahkik ve neşirlerdir. Bu konuda kaleme aldığı Tashîhi’l-Kütüb ve Sun’i’l-Fehârisi’l-Mu’ceme adlı çalışması, 1985 yılında Bessâm el-Câbî’nin yayınladığı el-Basâir adlı dergide (sayı 23) Delilü’l-Muhakkik li-Nassi’l-Arabi başlığıyla özet bir şekilde yayınlanmıştır. 1408 yılında Advâ ala Ahtâi’l-Müsteşrikin fi Mu’cemi’l-Müfehres li Elfazi’l-Hadis adlı kitabın sonunda neşredilen eser, Abdülfettah Ebu Gudde tarafından notlar eklenerek yeniden yayınlanmıştır. Ahmed Şâkir’in telif çalışmalarından biri de boşanma meselesini ele aldığı Nizâmü’t-Talâk fi’l-İslâm’dır. Zâhid Kevserî, el-İşfâk fî Ahkâmi’t-Talâk adlı bir reddiye yazmıştır. Eş-Şer‘ ve’l-Luga ve Kelimetül-Hak (makaleler) onun diğer çalışmalarıdır.
Ahmed Şâkir, hicri ayların tespiti hakkında Evâilu’ş-Şuhûri’l-Arabiyye hel Yecuzu Şer’an İsbâtüha bi’l-Hisâbi’l-Felekî; Ebhâsun fî Ahkâmi Fıkhin ve Kazâin ve Kânun; El-Kitâbu ve’s-Sünnetu Yecibu en Yekûnâ Masdara’l-Kavânîni fî Mısr (konferans); Kelimetü’l-Fasl fî Katlî Müdminî’l-Hamr; Müzekkire fî Kadiyyeti’l-Vârisîne’ş-Şeriyyîne’l-Mahrumin min Hukûkihim fî Evkâfi Ehlîhim Müeyyideten bi Fetva Muhammed b. Abdilvehhab; Es-Sem’u ve’t-Tâ’atü (hadis şerhi); Hükmü’l-Câhiliye (makaleler); Beyni ve Beyne eş-Şeyh Hâmid el-Fıkî; Ta’likat fî Ebhâsin Dakika ala Dâireti’l-Maârif’l-İslâmiyye adlı çalışmalar yanında babasının biyografisi hakkında bir Risale yazmıştır. Ahmed Şâkir’in makaleleri, Abdurrahman b. Abdülaziz b. Hammâd tarafından, Cemheretü Makâlâti Ahmed Muhammed Şâkir, adıyla neşredilmiştir.
Neşir Çalışmaları/Tefsir Neşirleri
Ahmed Şâkir’in en önemli çalışmaları tefsir, hadis, fıkıh ve diğer alanlardaki ilmi neşirlerdir. Kardeşi Mahmud Şâkir’le birlikte Taberî’nin Câmiu’l-Beyân adlı tefsirinin on üç cildini neşretmiştir. Ahmed Şâkir’in vefatı üzerine kardeşi Mahmud Şâkir çalışmayı devam ettirmiş ve üç cilt daha yayınlanmıştır. Ahmed Şâkir, kardeşinin çalışmasını redakte etme ve hadisleri tahric görevini üstlenmiştir. Tefsir alanındaki bir çalışması ise, İbn Kesîr’in Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-Azîm adlı eserini Umdetü’t-Tefsîr adıyla ihtisar etmek olmuştur. On cüz yayınlamayı planladığı kitabın beş cüzünü yayınlayabilmiştir. Kardeşi Ali Şâkir’le Tefsîru’l-Celâleyn’i yayına hazırlayan Ahmed Şâkir, Muinüddin Muhammed el-îcî es-Safavî’nin Muhammed Hâmid el-Fakî tarafından tahkik edilen Câmiu’l-Beyân fî Tefsîri’l-Kur’ân’ın üçüncü cildine katkı sunmuştur. Ebû Rîme’nin Hidâyetü’l-Müstefîd fi Ahkâmi’t-Tecvîd ve el-Kudsî yayınevinin neşrettiği İbn el-Cezerî’nin Muncidu’l-Mukriîn ve Murşidu’t-Tâlibîn adlı eserine katkıda bulunmuştur.
Hadis Neşirleri
Ahmed Şâkir, Ahmed b. Hanbel’in Müsned adlı eserini yayınlamak suretiyle hadis alanına büyük katkılar sunmuştur. Vefatına kadar 35 yıl boyunca üzerinde çalıştığı ve ancak üçte birini on altı cilt halinde neşrettiği Müsned, onun en kıymetli çalışması kabul edilir. 40.000’e yakın hadis ihtiva eden Müsned’in 8100 kadar hadisi onun tarafından değerlendirilmiştir. Eserin 16. cildindeki 680 hadisin bir kısmını neşre hazırladıktan sonra vefat etmiş, bu cildin geri kalan hadislerini Dr. el-Hüseynî Abdülmecid Hâşim tahkik etmiştir. Kitabın ilk cildine Talâiu’l-Kitâb başlıklı bir mukaddime yazmıştır. Kitaptaki hadisleri numaralamış, sağlamlık derecesini belirtmiş, kimliği iyi bilinmeyen râvilerin tam adlarını yazarak onları tanıtmış, isnadı zayıf hadisleri takviye edecek başka rivayetler varsa bunları kaydetmiştir. Ahmed Şâkir’in Müsned’in tamamını tahkik ettiği ancak on altı cildi yayınlama fırsatı bulabildiği ifade edilir. Vefatından sonra iki cüzü yayınlayan el-Hüseynî Abdülmecid Hâşim vefat edince kitabın geri kalan kısımlarının neşri yapılamamıştır.
Ahmed Şâkir’in, hadis alanındaki neşirlerinden biri de Tirmizî’nin el-Câmiu’s-Sahîh adlı eseridir. Kitabın sadece iki cildini (616 hadis) doksan altı sayfalık bir mukaddime ve geniş dipnotlarla neşretmiştir. Sadece I. cildi yayınlanan ve 138 hadis içeren Sahîh-i İbni Hibbân’ı (Alauddin el-Fârisî (739) tertibi) neşreden Ahmed Şâkir, Muhammed Hâmid el-Fıkî ile birlikte Ebû Süleymân el-Hattâbî’nin Meâlimü’s-Sünen, Hafız Münzirî’nin Tehzîb Sünen-i Ebî Dâvud ve İbn Kayyim el-Cevziyye’nin Tehzîb’inin yer aldığı çalışmanın ilk üç cildinin tahkikine katkıda bulunmuştur. Ahmed Şâkir, Kirmânî’nin Buharî şerhinin (sadece 2. cilde katkı sunmuştur) yanında Nevevî’nin Erbeun (kırk hadis); Abdülgani Makdisi’nin el-Umde fi’l-Ahkâm; Elfiyetü’l-Irâkî ve İhtisâru Ulûmi’l-Hadîs kitaplarını neşretmiştir. İbn Kesîr’in usûl-i hadis kitabını şerh ederek el-Bâisü’l-Hasîs ilâ Ma’rifeti Ulûmi’l-Hadîs adıyla yayınlayan Ahmed Şâkir, kitabın ikinci ve üçüncü baskılarında çalışmanın adını El-Bâisü’l-Hasîs Şerhu İhtisâri Ulûmi’l-Hadîs (neşir-şerh) diye değiştirmiştir. İbn Hacer’in Nüzhetü’n-Nazar Şerhü Nuhbeti’l-Fiker fî Mustalahi Ehli’l-Eser; el-Mes’adü’l-Ahmed fî Hatmi Müsnedi’l-İmam li İbn’il-Cezerî; Elfiyeti’s-Suyûtî fî İlmi’l-Hadîs; Ebî Yusûf el-Medînî’nin Hasâisu Müsnedi’l-İmâm Ahmed ve Miftâhu Künûzi’s-Sünne’ye yazdığı mukaddime onun hadis alanındaki diğer çalışmalarıdır.
Fıkıh/Usûlü Neşirleri
Ahmed Şâkir, doksan iki sayfalık bir mukaddime ve değerli dipnotlarla İmam Şafiî’nin er-Risâle ve Cimâu’l-İlm adlı iki eseri başta olmak üzere Yahyâ b. Âdem’in “iktisat düşüncesindeki “hadisçi” geleneğin eldeki ilk örneği olan” Kitâbü’l-Harâc; İbn Hazm’ın el-Muhallâ -ilk altı cilt- ve el-İhkâm fî Usûli’l-Ahkâm adlı eserlerini neşretmiştir. İbn Dakîk el-Îd’in İhkâmu’l-Ahkâm Şerhu Umdeti’l-Ahkâm’ı (Abdülgani Nablusi’nin Umdetü’l-Ahkâm adlı eserinin şerhidir.) neşre hazırlayan yazar (Muhammed Hâmid el-Fıkî ile birlikte), Fetvâ fî İbtâli Vakfi’l-Cenfi ve’l-İsm (Muhammed b. Abdülvehhâb); Sıddık Hasan Han’ın Er-Ravdatu’n-Nediyye Şerhu’d-Düreri’l-Behiyye; Abdülmü’min b. Abdulhak’ın Kavâidu’l-Usûl ve Mekâidu’l-Fusûl; El-Umdetü’l-Ahkâm fî Meâlimi’l-Helali ve’l-Harâm an Hayri’l-Enâm Muhammed aleyhi’s-salatü ve’s-selam, adlı eserleri de neşretmiştir. Kardeşi Ali Şâkir ile Ebi’n-Necâ el-Hicâvî’nin er-Ravzü’l-Mürbi‘ li’l-Behûtî bi Şerhi Zâdü’l-Müstakni‘ neşre hazırlayan Ahmed Şâkir, Ahsarü’l-Muhtasarât fî Fıkhi’l-İmâm Ahmed (kardeşi Ali Şâkir ile; El-Hicâvî’nin Muhtasaru’l-Mukni‘ (kardeşi Ali Şakir ile); Risâle fî Şurûti’s-Salat (Muhammed b. Abdülvehhab) ve Cemâleddin Kâsımî’nin El-Meshu ale’l-Cevrebeyn adlı neşirleri yapmıştır.
Kelam Neşirleri
Daha çok kardeşi Ali Şâkir ile yaptığı kelam alanındaki çalışmalarına gelince, İbn Ebi’l-İzz el-Hanefi’nin Şerhu’l-Akîdeti’t-Tahâviyye’sini neşretmiştir. İbn el-Cevzî’nin Akîdetu Ehli’s-Sunne ve’l-Cemâa ve İbn Kudâme’nin Lümatü’l-İtikâd el-Hâdî ilâ Sebîli’r-reşâd, onun bu konudaki diğer çalışmalarıdır. Kardeşi Ali Şâkir ile birlikte neşrettiği çalışmalara gelince, Muhammed b. Abdülvehhâb’ın Kitâbü’t-Tevhîd, Usulu’s-Selâse ve Edilletuhâ, El-Kavâidu’l-Erba’, El-Munâzara fi’l-Akîdeti’l-Vâsitiyye adlı eserleri yanında İbn Teymiye’nin de Er-Risâletü’t-Tedmüriyye, el-Fetvâ el-Hamevîye el-Kübrâ ve el-Akîdeti’l-Vâsitiyye adlı üç eserini neşretmiştir.
Edebiyat/Dil/Biyografi Neşirleri
Ahmed Şâkir, edebiyat alanında: İbn Kuteybe’nin eş-Şi’r ve’ş-Şuarâ; Ebû Mansûr el-Cevâlîkî’nin El-Muarrab mine’l-Kelâmi’l-A’cemi alâ Hurufi’l-Mu’cem; Mufaddal ed-Dabbî’nin el-Mufaddaliyyât; Asmaî’nin el-Asmaiyyât (dayısının oğlu Abdüsselâm Muhammed Hârûn ile birlikte); Üsâme b. Münkız’ın Lübâbu’l-Âdâb; el-Müberred’in El-Kâmil fi’l-Lüğa ve’l-Edeb ve’n-Nahv ve’t-Tasrîf (2 ve 3. ciltler.); İbnü’s-Sikkit’in Islâhu’l-Mantık (dayısının oğlu Abdüsselam Harun’la birlikte) adlı eserlerin neşrini gerçekleştirmiştir.
Biyografi alanında Tercemetü’l-İmam Ahmed: min Târihi’l-İslam li’l-Hâfız ez-Zehebî adlı eseri neşreden Ahmed Şakir, İhsan Abbas ve Nâsırüddin el-Esed tarafından neşredilen İbn Hazm’ın Cevâmiu’s-Sîre ve Hamsü Resâile Uhrâ adlı çalışmaya katkılar sunduğu gibi Lévi-Provençal tarafından neşredilen İbn Hazm’ın Cemhereü Ensâbü’l-Arab ve Mus’ab ez-Zübeyrî’nin Kitâbu Nesebi Kureyş adlı iki çalışmaya da önemli katkılar yapmıştır.
Mahmûd Şâkir (1909-1997)
Künyesi Ebû Fihr olan Mahmûd b. Muhammed Şâkir, 1909 yılında İskenderiye’de doğdu. Kahire’de öğrenim gördü. 1926’da Kahire Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’ne kaydoldu. Tâhâ Hüseyin ile câhiliye şiiri ve diğer bazı konularda ihtilâfa düşünce üniversiteden ayrılıp Cidde’ye gitti. 1929 yılı ortalarında Kahire’ye döndü. Ahmed Hasan ez-Zeyyât’ın çıkardığı er-Risâle dergisi başta olmak üzere, Muhibbüddîn el-Hatîb’in neşrettiği el-Feth ve ez-Zehrâ gibi dergiler yanında el-Muktetaf ve el-Belâg dergilerinde yazılar kaleme aldı. Bazı dergilerde editörlük yaptı. 1957’de Arap şairlerinin divanları ile Arap kültürünün nâdir eserlerini neşretmek amacıyla Muhammed Reşâd Sâlim ve İsmâil Ubeyd ile birlikte Dârü’l-Arûbe yayınevini kurdu. 1997’de vefat etti.
Eserleri
Mahmûd Şâkir, telif olarak, Maa’l-Mütenebbî -el-Mütenebbî Risâle fi’t-Tarîk ilâ’s-Sekâfetinâ- adlı bir çalışma yapmıştır. el-Ahruf’us-Seb’a adlı tamamlayamadığı bir çalışması vardır ki, oğlu Fihr’in tabiriyle Medâhilü İʿcâzi’l-Kurʾân ve Kazıyyetü’ş-Şi’ri’l-Câhilî fî Kitâbi İbn Sellâm, adlı eserleri bu çalışmanın ayrılmaz iki parçasıdırlar. Ebâtîl ve Esmâr adlı çalışması, er-Risâle dergisinde Levîs (Louis) Avd’ın bazı görüşlerine reddiye olarak kaleme aldığı yirmi beş makaleyi ihtiva etmektedir. el-Mecelle dergisinde 1969-1980 yılları arasında yayımlanan yedi makalesini içeren Namat Sa’b ve Namat Muhîf, Necîriyâ (Nijerya) ve Ğîniyâ (Gine) onun diğer çalışmalarıdır. Mahmûd Şâkir’in, el-Kavsü’l-Azrâ, I’sıfî ya Riyâh ve Kasâidü Uhrâ, adlı şiir çalışmaları vardır.
Mahmud Şâkir’in er-Risâle, el-Feth, ez-Zehrâ, el-Muktetaf, el-Belâğ, el-Mukattam, el-Usûr, ed-Düstûr, el-Kitâb, es-Sekâfe, el-Hilâl, el-Kâhire, el-Müslimûn, Mecelletü’l-Mecelle, el-Livâü’l-Cedîd ve el-Ehrâm gibi dergilerde yayımlanan makaleleri ve bazı kitaplara yazdığı mukaddimeler, Cemheretu Makâlâti’l-Üstâz Mahmâd Muhammed Şâkir adıyla Âdil Süleyman Cemâl tarafından iki cilt halinde neşredilmiştir. Ahmed Şâkir’in oğlu Üsâme Şâkir, dedesinin, babasının ve amcasının hayatlarına yer verdiği min A’lâmi’l-Asr adındaki çalışmasında babasının ve amcasının eserlerine özellikle amcası Mahmud Şâkir’in kaleme aldığı makalelerin listesini vermektedir.
Neşirleri
Mahmud Şâkir, yukarıda belirttiğimiz üzere, Taberî’nin tefsirinin (I-XVI) ilk on üç cildini abisi Ahmed Şâkir’le birlikte neşretmiştir. Neşre hazırladığı diğer kitaplar şunlardır. İbn Sellâm el-Cumahî’nin Tabakâtü Fuhûli’ş-Şuarâ; Zübeyr b. Bekkâr’ın Cemheretü Nesebi Kureyş ve Ahbâruhâ; Ebû Temmâm’ın el-Vahşiyyât (el-Hamâsetü’ṣ-Suğrâ) -Abdülazîz el-Meymenî ile-; Sükkerî’nin Şerhu Eş’âri’l-Hüzeliyyîn -Abdüssettâr Ahmed Ferrâc ile-; Muhammed b. Cerîr et-Taberî’nin Tehzîbü’l-Âsâr; Ahmed b. Yûsuf İbnü’d-Dâye’nin el-Mükâfee ve Hüsnü’l-Ukbâ; Hilâl el-Askerî’nin Fazlü’l-Attâ Ale’l-Usr; Abdülkâhir el-Cürcânî’nin Delâilü’l-İ’câz ve Esrârü’l-Belâga adlı iki eseri; Ebû Makrîzî’nin İmtâu’l-Esmâ‘ bimâ li’r-Resûl mine’l-Eenbâi ve’l-Ahvâl ve’l-Hafede ve’l-Metâ‘.
Ali Şâkir (1894 1961)
Şakir ailesinden Ebû Türâb künyeli Ali Şâkir, 1894 yılında Kahire’de doğdu. 1961 yılında vefat etti. Babasıyla birlikte Sudan’a gitti. Babasının İskenderiye’ye dönüşünden sonra eğitimine burada devam etti. Babasından ve İskenderiye’deki bazı hocalardan kardeşiyle birlikte dersler aldı. 1909 yılında babasının Ezher’e tayiniyle birlikte Ezher’e kaydoldu. Şeri mahkemelerde kadılık görevi üstlendi. Bu arada siyasetle uğraştı. Eserlerine gelince, ilmi çalışmalar olarak diğer kardeşlerin gölgesinde kalmış gibi görünmektedir. Daha çok kardeşi Ahmed Şâkir ile neşirler gerçekleştirdiği görülmektedir. Kardeşi Ahmed Şâkir’le birlikte yapmış olduğu neşir çalışmalarını yukarıda zikretmiş bulunmaktayız.
