Bizimle İletişime Geçin

Dünyanın Renkleri

İskenderiye

Bir şehri sokak aralarından tanırsın demişti seyyah. Kalabalığın yürüdüğü yollardan, meydanlardan sapmalısın. Şehrin damarlarına girmelisin. Seedi Yakut Camii’nin arka tarafındaki sokaklara giriyoruz. Tramvayın gıcırtısını bastıran korna seslerine atların nal sesleri karışıyor.

EKLENDİ

:

İskenderiye’ye yaklaşırken çok ötelerden sesler duyarız. Şehrin hikâyeleri daha kapısından girmeden büyüler bizi.

İskenderiye’ye tepeden baktığımızda yay şeklinde sahile ve T harfi biçiminde karaya doğru uzandığını görürüz. Şehrin dokusunun onlarca medeniyetin âdeta katman katman, iç içe geçmesiyle oluştuğunu ve bu bakımdan birçok şehirden ayrıldığını, kökünün çok derinlerde olduğunu hemen fark ederiz. Sahil bir baştan bir başa şehrin çok uzaklara açılan kapısıdır. İrili ufaklı beyaz yelkenliler ve balıkçı teknelerinin yanaştığı bu sahil doyumsuz bir manzara oluşturur. Şehri, sahilde geçici kurulmuş çay ocaklarında birikmiş insanları, kıyıya yanaşmış boş sandalların suda sallanışını izlemekle başlarız. Sandalların her birinin insanı uzaklara çekmek için suda kıpır kıpır ve heyecanlı oldukları hemen hissedilir. Ana caddenin suya yakınlaşan kısmında sahile paralel yükselen duvarın üzerine oturmuş, sırtını şehre dönmüş, uzaklara bakan insanları seyrettikçe Akdeniz’in içimizde genişlediğini hissederiz.

Oltasını Akdeniz’e uzatmış balıkçıların bekleyişlerinin hemen yanı başına sırtımı denize yaslarmışçasına oturup apartmanların balkonlarından uzaklara bakanları seyrediyorum. Balkonlarda iplere serilmiş ve kurumaya bırakılmış elbiselerin; mavi, ağaç pencerelerin, kum renginden duvarların, apartmanların boylarıyla yarışan ve rüzgârdan yıpranmış palmiyelerin nereye baktığını, neleri beklediğini izliyorum uzun uzun. Şehrin mahzun ve sukut hâli kışkırtıcı ve bir o kadar da tedirgin edici. Binaların rengi kum fırtınaları yüzünden kahverengi ve sarımtırak. Kum, kendi rengini âdeta boca etmiş. Binalar başka renge boyansalar dâhi bir süre sonra kum rengine dönüyormuş. Kumun boyunduruğu altındaki İskenderiye’de sürekli bir günbatımı havası hâkim.

 

***

İskenderiye’nin Akdeniz içine sokulan ucundaki Kayıtbay Kalesi 15. yüzyılda Memlük Sultanı Kayıtbay tarafından bir zamanlar dünyanın yedi harikasından biri olan ve Akdeniz’deki gemilere yol göstermek için yapılmış İskenderiye Feneri’nin bulunduğu yere inşa edilmiş. Kalenin inşaatında İskenderiye Feneri’nden arta kalan malzemeler kullanılmış. İskenderiye Feneri bugün, yalnızca hikâyelerde ve kartpostallarda yaşıyor. Uzaktan kaleye bakanlar orada olmayan İskenderiye Feneri’ni görmeye devam ediyorlar. Sahilden baktıkça kendi aralarında dünyanın yedi harikasından biri olan feneri konuşmaya devam edeceğe de benziyorlar. İskenderiye Feneri, hikâyelerde sonsuza kadar yaşamanın önemli örneklerinden. Uzaktan kaleye bakıp herkes gibi İskenderiye Feneri’ni görüyoruz biz de.

***

İskenderiye Kütüphanesi kökü uzaklarda büyük bir şiir gibi duruyor karşımızda.

İskenderiye Kütüphanesi’ne girmeden önce hemen yolun karşısında, sahildeki Selsela kafeye geçiyoruz. Kafenin denize uzanan bahçesinde âdeta dalgaların içine oturuyoruz. Kıyıya vuran dalgaların sert sesi içimizi ısırıyor. Etrafa yayılan köpükler ayaklarımızı yerden kesiyor.

Şiirlerden yükselen dalga seslerinden daha ötede bir sesin içinde birbirimizi duymadan kendimizle konuşarak bir müddet oturuyoruz. Kısa bir kahve molasıyla kütüphaneyi gezmeye hazırlıyoruz kendimizi. Kütüphane kökü uzaklarda büyük bir şiir gibi duruyor karşımızda.

Kaynaklarda İskenderiye Kütüphanesi’nin MÖ 3. yüzyılda İskenderiye’yi başkent yapan Ptolemaious tarafından kurulduğu ve kütüphanede zamanla 150 bin cilt el yazmasının olduğu, bilim tarihinde çığır açan matematik, fizik, kimya ve astronomi alanında çok önemli bilim insanlarının çalıştığı geçmektedir.

Yüz yıllarca Mısır’a giren her kitabın İskenderiye Kütüphanesi’ne getirilmesi, orada kopyasının alınması zorunluymuş. Kitabın aslı kütüphanede kalır, kopyası sahibine teslim edilirmiş. Başka ülkelere gidenler de oralarda buldukları eserleri kütüphaneye getirirlermiş.

Kütüphaneyi bazı kaynaklara göre Roma İmparatoru Sezar’ın bazı kaynaklara göre de Bizanslıların yaktığı geçmektedir. Yakılan kütüphanenin bulunduğu alana şu anki kütüphane 2002’de inşa edilip açıldı. Fotoğraflardan dış görüntüsüne bakıldığında eğik duran dev bir davula benziyor. Cam ve alüminyumdan yapılmış çatısı yaklaşık iki futbol sahası büyüklüğündeymiş.

Kütüphane etkileyici bir iç tasarıma ve geniş bir eser yelpazesine sahip. Çok katlı açık bir alanı kaplayan okuma bölümleri ve raflar silindir şeklindeki yapının büyük kısmını oluşturuyor. En yüksek kattan bakıldığında bütün alanın görülebilmesi alanı oldukça genişletiyor. Kuzey tarafına yerleştirilen camdan pencereler iç okuma salonunun nerdeyse her köşesini aydınlatıyor.

Girişte önümüze geçip kütüphanenin ayrıntılarını anlatan rehberden ayrılıp her katını, köşesini dalgın dalgın gezme ve kitapların arasında kaybolma duygusundan kurtulamıyorum. Kütüphanenin tarihine ve atmosferine karışıyorum. Akdeniz’in serin sularının hemen yanı başında yanan kitapları ve buradan yükselen alevleri düşünmeden edemiyorum. Gezmek için gelen herkesin aklının bir kenarında kütüphanenin bu tarihi hikâyesi olsa gerek. İnsan yakın zamanda yanan kütüphaneleri de düşünmeden edemiyor burada. Bir kenara oturup Saray Bosna’da Sırplar tarafından yakılan kütüphaneyi düşünüyorum ben de.

 

Camilerin yoğun olduğu meydana Mescitler Meydanı deniliyor. Meydanın ortasından tramvay hattı geçiyor. Sahilin biraz yukarısında. Büyük camide medfun zat Şazeliyye tarikatının kurucusu Ebu’l Hasan Şazeli’nin en önemli talebelerinden ve 13. yüzyıl Endülüs sufilerinden Ebu’l Abbas Mursi. Cami de bu isimle anılıyor. Tavanındaki kahverengi, sarı ve turuncu karışımı renk karnavalı ayrı bir güzelliğe sahip.

Yanındaki Seedi Yakut Camii kapalıydı. Dışardan bakımsızlığı belli oluyordu. Bahçesinde top oynayan çocukların arasına karışıyoruz. Yabancılamıyorlar bizi. Beraber terliyoruz.

Bazı eserleri ve kişileri duyduktan sonra ona ulaşana kadar bir yolculuğunuz olur.  Bazı eserlerle karşılaşırsınız, onunla da yolculuğunuz orada başlar.  İskenderiye’ye gitmeden önce adını duyduğum fakat şiirlerini yüzeysel geçtiğim bir isimdi şair Muhammed b. Saîd Bûsîrî.

Tüm Arap dünyasını etkileyen bu şairin kabrine yakın olan iki büyük camiyi gezmek üzere gelmiştik buraya. Ebu’l Abbas Mursi Camiinin hemen yanındaki bu küçük caminin girişindeki kırmızı yapraklı ağacın sayesinde yolumuz buraya düşmüştü. Kırmızı yapraklı ağacın görüntüsü çok etkileyiciydi. Bize şehrin diğer gezilebilecek yerlerini unutturup kendine çekmeyi başarmıştı.

Camiye ağacın gölgesinde biraz oyalandıktan yapraklarına uzun uzun baktıktan sonra geçtik. İç avluya adım attığımızda ortadaki şadırvanın sönmüş mavi renkli işlemeleri bizi bir süre daha buraya vakit ayırmamız hususunda ikna etmişti. Burada yatanın Kaside-i Bürde’nin şairi Bûsîrî olduğunu sonradan öğrenecektik.

Güçlü bir rivayete göre hayatının sonlarına doğru felç olan Bûsîrî, Hz. Peygamber için yazdığı bir kaside sayesinde bu hastalıktan kurtulmuş, uzunca bir ömürden sonra seksen küsur yaşlarında İskenderiye’de vefat etmiş ve bu küçük caminin sağ maksuresine defnedilmiş.

Bûsîrî’nin eserlerinin tamamına yakını Hz. Peygamber hakkında yazılan kasidelerden ibaretmiş. Bûsîrî ve Ataullah İskenderî Ebu’l Abbas Mursî’nin talebelerindenmiş. Sufi bir şair olan Bûsîrî’nin İslam dünyasında tanınmasını sağlayan büyük eseri Kaside-i Bürde’nin beyitleri caminin ve türbenin duvarlarını süslüyor.

‘Peygamberi yalnızca rüyalarında görmekle teselli bulan gafil bir kavim, Dünyada onun hakikatini nasıl idrak edecek ki?’

Kaside-i Bürde’nin en meşhur beyitlerinden biri. Sonradan okumuştuk.

***

Bir şehri sokak aralarından tanırsın demişti seyyah. Kalabalığın yürüdüğü yollardan, meydanlardan sapmalısın. Şehrin damarlarına girmelisin. Seedi Yakut Camii’nin arka tarafındaki sokaklara giriyoruz. Tramvayın gıcırtısını bastıran korna seslerine atların nal sesleri karışıyor.

Küçük bir meydanda karı koca, içinde ateş yanan büyük bir saç varilin kenarında bir yandan işlerini yapıyorlar bir yandan da gelen müşterilerle ilgileniyorlar. Adam kenarda balıkları temizliyor. Kadın varilin üzerinde pişmekte olan balıkları çeviriyor. Yüzlerindeki rahatlatıcı hava müşterileri balık almaya ikna etmeye yetiyor.

Uzun süre sokak aralarında dolaşıyoruz. Kahire’ye göre biraz daha sakin olan İskenderiye sokakları rahat dolaşmanıza ve sokaklara karışmanıza izin veriyor. Akşamı sahildeki bir balık restoranında bizim de İskenderiye’de bulunduklarını o an öğrendiğimiz Klasik Türk Sanatçıları Uğur Derman Bey ve Çiçek Derman Hanımefendiyle aynı masada Akdeniz’in gün batımını seyrederek ve uzun uzun Klasik Türk Sanatları üzerine konuşarak geçiriyoruz.

Gün biterken Cevat Çapan’ın çevirisini yaptığı Kavafis’in “Tanrı’nın Antonius’u Bırakması” şiirinden dizeler gelip dizlerimize oturuyor:

‘…

Nicedir hazırmış gibi, bir yiğit gibi

böyle bir şehre layık olan sana yaraşırcasına,

kararlı adımlarla yaklaş pencereye;

duygulanarak dinle, ama korkakların

yanıp yakılmalarıyla değil,

son bir kez doya doya dinle o sesleri,

o gizli alayın eşsiz çalgılarını,

sonra veda et ona, yitirdiğin İskenderiye’ye.’

Okumaya Devam Et...

Dünyanın Renkleri

Yakındaki Uzak, Uzaktaki Yakın: İran

İran’da yabancı olduğunuzu anladıklarında, hele ki bu yabancı Türkiye’den geliyorsa en ketumu bile çilingir gibi açıyor bu İranlı taksiciler. Bizdeki gibi değil. Bizde taksici esnafı anlatır, anlatır, anlatır. Siz bir şey söylersiniz, o kaldığı yerden anlatmaya devam eder. İran’daysa sizden bir şeyler duymak isterler. Belki İran hakkında güzel birkaç izlenim, belki Hafız’dan, Firdevs’den- kendisinin de eşlik edeceği- bir bukle rubai veya gazel… Trafik de başka türlü çekilmez zaten.

EKLENDİ

:

Dikiz aynasından arkaya bakışları okumuş bir adam olduğu belliydi. Neden gece bu kadar geç saatte taksicilik yapar ki? Yaşını başını da almış hem. Okumuş bir adam…

Tahran’da trafik tam bir fecaat. Birkaç kilometrelik yolu bir saatten fazla sürede alabilirsiniz. Buna şaşırmayın. Şehrin en geniş caddeleri otobanlara dönüşmüş. Evlerin dibinden geçiyorsunuz. Bu kadar nüfus- İstanbul kadar- küçücük bir alana hapsolmuş- İzmit kadar. Böyle olunca da motorsikletler, otobüsler, yayalar, arabalar tam bir kaos! Onsekiz milyonluk Eminönü adeta…

Bu kaosta ilerlerken, o da sıkılmış olacak ki, söze girdi:

“İstanbullu musun?”

Yabancı bir ülkedeyseniz size önce ülkeniz sorulur. Ama İran’da durum farklı. Türkiye’yi o kadar içselleştirmişler ki artık ülke değil doğrudan şehir soruluyor. Aynı ülkenin iki farklı hemşehrileri gibiyiz. Zaten Türkiye’de konuştuğumuz Türkçe’ye de İstanbul Türkçesi diyorlar. Çünkü İran’da da konuşulan – hem de neredeyse nüfusun yarısı tarafından – bir Azerbaycan Türkçesi var. Kendileri de Türk diyorlar. Azeri diyince bozuluyorlar. Türkiye’ye, Türk insanına bu kadar meyilli bir halk ve karşısında İran’a bigâne değilse de bilgisiz, ilgisiz, meraksız bir Türkiye. Belki de önyargılar…

İran’da yabancı olduğunuzu anladıklarında, hele ki bu yabancı Türkiye’den geliyorsa en ketumu bile çilingir gibi açıyor bu İranlı taksiciler. Bizdeki gibi değil. Bizde taksici esnafı anlatır, anlatır, anlatır. Siz bir şey söylersiniz, o kaldığı yerden anlatmaya devam eder. İran’daysa sizden bir şeyler duymak isterler. Belki İran hakkında güzel birkaç izlenim, belki Hafız’dan, Firdevs’den- kendisinin de eşlik edeceği- bir bukle rubai veya gazel… Trafik de başka türlü çekilmez zaten.

“Hayır, İstanbul’dan değilim”. Ama yakın sayılır. İzmitliyim.

“İzmir?”

“Hayır, hayır! İzmit… “T” ile. “Ra” ile değil.

“Ra” dan esinlenmiş olacak ki bir beyit döküldü dilinden:

Keriman-ra der im Dünya dirhem nist

Dirhem darâni âlem-râ kerem nist

(Parası olanın eli açık değil, eli açık olanda para yok)

“Duymadım orayı. İzmir’e gittim ama. İstanbul’a da gittim. Ta Adalara gittim. 1983 senesiydi” Saymaya başladı. “Heybeliada, Büyükada…”

Ben tamamladım:

“Kınalıada, Burgazada…”

“Yaşayasın” Burada “Türkçe” konuştu.

Artık dayanamadım sordum:

“E neden döndün Adalar’dan. Taksicilik yapıyorsun bu Tahran trafiğinde.”

“Ben öğretmenim aslında. Hava Harp Okulunda İngilizce ders veriyorum. Maaşım yetmiyor. Ek iş yapıyorum.”

Döndük mü yetmişlere! Şimdi ne diyeceğim. Dikiz aynasından arada arkaya attığı bakışlardan mahcubiyetin esamesi okunmuyordu. İran’da uluslararası yaptırımların da etkisiyle ekonomi büyük yara almış. Benim İran’a ayak bastığım günlerde (2018) İran para birimi yabancı paralar karşısında birkaç gün içinde üç katı değer kaybetmişti. Petrolünü satamıyor, döviz ülkeden kaçıyor. Sadece döviz mi? İnsanlar, öğrenciler, öğretmenler… Herkes bir yol bulup ülkeden gitme peşinde. Peşinde olmasa bile o hayalle yaşıyorlar. Ülke dışında yaşayan ama ülkeye günü güne ve İran kültürüne sıkı sıkı bağlı, kültürlü ve yüksek tahsilli bir nüfus varlığı var İran’ın. Bunu biliyordum ama yurt dışını tatmış ve ülkeye dönüp taksicilik yapan, hem de savaş pilotlarına İngilizce dersi veren bir hocayla ilk defa karşılaşıyorum.

“Aziz Nesin’in bütün kitaplarını okudum ben” diye devam etti.

“Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz’ı da mı?” diye sordum ve tebessüm etti.

“İran gençliğinin şimdiki sorunu da bu: Kimlik” deyiverdi.

Sohbeti çilingir gibi açacakken geleceğim adrese çoktan gelmişim. İnmem gerekiyordu.

Adalar, Aziz Nesin, Harp Akademisinde görevli ek mesai yapan bir hoca… Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz, Kimlik…

Bu sohbet, Ovit Tüneli gibi bir ucu kurak Anadolu bozkırından girdi, bir süre sonra rutubetli Karadeniz yaylalarından çıkardı beni.

Geç vakit olmuştu. Taksiciye parasını ödedim. Önümden geçen başka bir taksiden yükselen şarkı İbrahim Tatlıses’ten

“Şu koskoca dünya âlem

İçindeki neşe elem

Yazımızı yazan kalem

Anladım ki hepsi yalan”

Hafız ona gazeliyle eşlik ediyor:

“Söylediğimiz sözler, yaşadığımız eve dönüşür.”

Önümüzdeki birkaç yıl İran’daki memuriyetime şiir ve gazelin eşlik edeceğini böylece yaşayarak tasdiklemiş oldum.

Merdivenlerden çıkarken- ben de artık bu şiir ve gazel havasını soluduktan sonra – belki de İran’ın neredeyse yarı nüfusu olan Azerbaycan Türklerinin havalarından mırıldanmaya başladım.

“Böyle bir güzele, eşkimi tezele

Şiire, gazele könül verdim, şiire, gazele

Böyle bir güzele, eşkimi tezele

Şiire, gazele könül verdim, şiire, gazele”

Ahmet Kaya bağlamasıyla eşlik etti. Tahran inci gibi gerdanlığını taktı. Karanlık, geçim sıkıntılarının üstünü örttü. Devrim, bu geceyi de sabaha bağladı. Ülke, İran takvimine göre, Nevruzla birlikte 1400 yılına girdi. Bin dört yüz yıldır beklenen bu gece de gelmedi.

Okumaya Devam Et...

Dünyanın Renkleri

Enginliğine Gökyüzü Derinliğine Deniz: Dörtyol

Ana kucağı gibi sarmalar sizi, bütün gam, kasavet sıyrılır üstünüzden; yeniden doğmuş gibi olursunuz. Güzelliklerle belenmiş bir bebek gibi alır, doğanın cıvıltısı içerisinde sallar sizi bir Beşik’mişçesine. Göl gibi telaşsız, sakin ve dinginsinizdir; tadını doya doya almak için doğanın. Beşikgöl’dür; kalbidir Dörtyol’un. Kalpten seversiniz onu, gümrah ırmaklarında taşarak.

EKLENDİ

:

Deniz sonsuzluğa sürükler insanı. Tarif edilmez bir enginliğe kanat çırpar içiniz. Bırakırsınız kendinizi mavinin derinliğine. Yeşili özlersiniz ama hemen. Dörtyol’u özlersiniz…

Baharda yanınızı yörenizi saran, içinizi serinleten “portakal kokusu” Dörtyol’a girdiğiniz andan itibaren size yoldaşlık eder. “Portakal Kokulu Şehir” diye anarız bu yüzden onu.

İnsana varlığın güzelliğini hissettiren her şey vardır Dörtyol’da. Yeşilin albenili tonları, enginliğine gökyüzü, derinliğine mavilik ve başı yücelerde dağlar. Onlarla nefes alır verir, onlarla güzelliğin tadını çıkarırsınız. Doğanın ihtişamı hareketsiz kalmanıza izin vermez. Deprendirir sizi, coşkuyla sarılırsınız yaptıklarınıza.

Daha yol başında şaşırtan bir çekicilikle karşılar sizi Dörtyol*. Her noktasında keşfedilmeyi bekleyen bir güzellik, bir ilginçlik saklar. Hiçbir ayrıntıyı kaçırmak istemezsiniz. Dört mevsimi yaşarsınız her an. Yalnızlık nedir bilmezsiniz, yok nedir bilmez.

Ana kucağı gibi sarmalar sizi, bütün gam, kasavet sıyrılır üstünüzden; yeniden doğmuş gibi olursunuz. Güzelliklerle belenmiş bir bebek gibi alır, doğanın cıvıltısı içerisinde sallar sizi bir Beşik’mişçesine. Göl gibi telaşsız, sakin ve dinginsinizdir; tadını doya doya almak için doğanın. Beşikgöl‘dür; kalbidir Dörtyol’un. Kalpten seversiniz onu, gümrah ırmaklarında taşarak.

Okumaya Devam Et...

Dünyanın Renkleri

Türk Dünyasının Ruhanî Astanası: Türkistan

Türk İslam dünyasının manevi başkenti saydığı ve Türklerin inanç, toplum ve manevi hayatında önemli bir yere sahip olan mutasavvıf, şair ve Yeseviyye tarikatının kurucusu olarak bilinen Hoca Ahmed Yesevî’nin yaşadığı ve türbesinin bulunduğu yerde yaşamak ve bulunmak bizlere de nasip oldu. Zira kaderde burasını sadece görmeyi değil, Köklü geçmişten Güçlü Geleceğe sloganıyla Türk Kazak dostluğunun sembolü olarak kurulan ve halen 32 Türk devleti, akraba topluluk ve özerk cumhuriyetlerden gelen öğrencilerin bulunduğu Hoca Ahmed Yesevi Üniversitesinde görev yapmakta varmış. Tarihi süreç içerisinde pek çok insanın bu topraklara, bir gönül seferliği içerisinde hizmet ettiği ve faaliyetlerde bulunduğu bilinmektedir. Hizmet kervanının ruhu çok eskilere dayanmaktaydı. Bu gönül seferberliğinin ruhunu Tebe-i Tabiînin ileri gelenlerinden Süfyân-ı Sevrî’nin şu cümlesinde görmek mümkündür: “Türkistan’da ezan okumak Mekke’de namaz kılmaktan daha faziletlidir.”

EKLENDİ

:

Türkistan, iki dünya eşiğidir,

Türkistan, her Türkün beşiğidir.

Mağcan Cumabayev (1893-1938)

Türk Konseyi 31 Mart 2021 tarihinde “Türkistan: Türk Dünyasının Manevi Başkentlerinden Biri” temasıyla çevrimiçi olarak düzenlendi. Bu toplantıda Kazakistan’ın Türkistan şehri Türk Dünyasının manevi başkentlerinden biri olarak ilan edildi. Zaten daha önce Kazakistan’da 19 Haziran 2018’de imzalanan kararname ile Güney Kazakistan eyaletinin ismi Türkistan eyaleti olarak değişmiş, böylece Kazakistan’ın Güney Kazakistan Eyaleti’nin adı Türkistan Eyaleti olmuştu. Türkistan kenti Çimkent’e 150 kilometre mesafesindedir. Bu tarihi şehri kısaca sizlere tanıtmak istiyoruz:

Tarihi kaynaklara göre 4. yüzyılda kurulan, eski adı “Yesi” olan Türkistan şehri, Türk-İslam dünyasının en eski ve bir o kadar da saygın yerlerinden biridir. Bu yönüyle Türkistan, Türk milletinin kimliği ve din anlayışının şekillendiği yer, Orta Asya’nın kalbi, merkezi ve ünlü Türk destanının kahramanı Oğuz Han’ın başkenti olarak tarihte yerini almıştır. Ayrıca Türkistan geçmişte Türklerin manevi başkenti (Ruhani astana) olarak kabul gördüğü gibi günümüzde de Türk Dünyası’nın manevi başkenti olarak kabul görmüştür.

Bu itibarla Türkistan uzun yıllardan beri Orta Asya’nın önemli bir ilim ve irfan merkezi olmuştur. Bu şehirden değerli âlimler, filozoflar, yazarlar ve bilginler çıkmıştır. Bunlar arasında büyük bir mutasavvıf, gönül eri, İslam’ın ve Türk Dili’nin yaşaması için kendini vakfeden, bütün Türk ve İslam Dünyası’nın manevi önderlerinden birisi olarak kabul gören Hoca Ahmet Yesevî’dir. O Türkistan’da İslâm’ın ana esaslarına dayalı tasavvuf anlayışını geliştirmiş, ilim, edebiyat ve sanata önem veren irfan ocağı inşa eden ve geliştiren bir şahsiyet olarak temayüz etmiştir. Bu anlayışı büyük şairimiz Yahya Kemal Beyatlının “Şu Ahmet Yesevi kim? Bir araştırın göreceksiniz. Bizim milliyetimizi asıl O’nda bulacaksınız?” ifadelerinde de görmek mümkündür. Buna bağlı olarak Hoca Ahmet Yesevi’nin yolundan gidenlerin sevdalılarının gönlünde de Türkistan şehrinin ayrı bir yeri vardır. Özellikle Timur’un 1396’da onun mezarının bulunduğu yerde yaptırdığı türbe sonraki devirlerde şehrin öneminin sürmesine vesile olmuştur. Hoca Ahmed Yesevî “Hazret-i Türkistan” adıyla da anıldığı için şehrin Türkistan adı buna bağlanmaktadır. Eser Türkiye tarafından 1993 yılında başlayan restorasyonla yenilendi. Ayrıca 2000 yılında Kazakistan hükümeti büyük etkinlikler ve törenlerle Türkistan şehrinin kuruluşunun 1500 yılını kutladı. Şehirde başta Kazaklar olmak üzere, Özbekler ve Ahıska Türkleri yaşamaktadır. Halkın geliri önemli ölçüde hayvancılığa ve tarıma dayanmaktadır.

Türkistan şehri sadece ruhanî tarafıyla değil, ayrıca tarihi ipek yolu üzerinde olması itibariyle ticarî ve maddî yönü de olan bir şehirdir. Şehre girerken yük ve yolcularıyla deve ve at kervanların heykellerin bulunması bize şehrin bu yönünü hatırlatmaktadır. Bu heykellerin benzeri tarihi Semerkant şehrinde, Recistan meydanının girişinde de bulunması bütün buraların büyük bir medeniyetin parçaları olduğunun adeta ispatı gibidir.

Türkistan’a girişinin yolun sağ tarafında binlerce hektarlık arazi üzerine 1992 yılında temelleri atılan Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk Kazak Üniversitesinin Külliyesi bulunmaktadır. Külliyede Kazakistan zengin tarihinden motifler ve semboller taşıtan, binalar yan yana sıralanmışlardır.

Türk İslam dünyasının manevi başkenti saydığı ve Türklerin inanç, toplum ve manevi hayatında önemli bir yere sahip olan mutasavvıf, şair ve Yeseviyye tarikatının kurucusu olarak bilinen Hoca Ahmed Yesevî’nin yaşadığı ve türbesinin bulunduğu yerde yaşamak ve bulunmak bizlere de nasip oldu. Zira kaderde burasını sadece görmeyi değil, Köklü geçmişten Güçlü Geleceğe sloganıyla Türk Kazak dostluğunun sembolü olarak kurulan ve halen 32 Türk devleti, akraba topluluk ve özerk cumhuriyetlerden gelen öğrencilerin bulunduğu Hoca Ahmed Yesevi Üniversitesinde görev yapmakta varmış. Tarihi süreç içerisinde pek çok insanın bu topraklara, bir gönül seferliği içerisinde hizmet ettiği ve faaliyetlerde bulunduğu bilinmektedir. Hizmet kervanının ruhu çok eskilere dayanmaktaydı. Bu gönül seferberliğinin ruhunu Tebe-i Tabiînin ileri gelenlerinden Süfyân-ı Sevrî’nin şu cümlesinde görmek mümkündür:

“Türkistan’da ezan okumak Mekke’de namaz kılmaktan daha faziletlidir.”

Şehir merkezine ulaşıldığında Hoca Ahmet Yesevi türbesi etrafı takriben 700 bin gül fidanlarıyla çevrilmiş geniş bir yolun sonunda bütün ihtişamıyla ayakta durmaktadır. Türbe binasının yanı başında tarihi mescit, çok eski zamanlara ait tarihi kalıntılar ve Hazret’in inziva döneminde yaşadığı öne sürülen yer altındaki küçük mahzen bulunmaktadır. Türbe’nin etrafında Türkistan tarihine ışık tutan zengin tarih müzesi, etnografya müzesi Türkistan büyükleri müzesi ve daha başka müzeler büyük Türk medeniyet ve uygarlığına meraklı ziyaretçilerinin hizmetindedir. Türbe UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır. Şehirdeki en görkemli yapı Yesevi’nin külliyesidir, yöre halkı bu külliyeye “kesene” demektedir. Yeni evlenen veya dileğinin kabul olunmasını isteyen kimselerin dua ettiği yerler arasında yer alır.

Ahmet Yesevi Türbesi

Hoca Ahmet Yesevi Türbesi

Şehri tanımaya devam edecek olursak Türkistan, konum itibarıyla Taşkent, Bişkek, Almata, Çimkent, Moskova demir yolu güzergâhı üzerinde bulunduğu için Orta Asya’nın önemli başkent ve şehirlerinden kalkan trenler, Türkistan üzerinden Kızıl Orda ve Aktöbe’den geçerek Rusya Fedarasyonu’na ulaşır ve Moskova’ya varır. İstasyonun ana binası meydana hâkim muazzam bir mimari yapıttır.

Türkistan kentinde dikkat çeken en önemli binalardan biride Türkistan tiyatro binasıdır. İstasyona yakın bir mesafede bulunan tiyatro binası dış görünüm, giriş kısmı ve ana salonu tarihi görüntüsüyle dikkat çekmektedir. Türkistan’ın içerisinde bunlar dışında önemli ve görülecek yerler olabilir.

Bütün bunlarla birlikte Türkistan kentinin etrafında da tarihi ve doğal zenginlikleriyle dikkat çeken yerler ve mekânlar da bulunmaktadır. Bunlarda biri Hoca Ahmed Yesevî’nin türbesini ziyaret etmeden önce ziyaret edilmesi gereken hocası Arslan Bab’ın türbesidir. Halk arasındaki “Arslan Baba’da gecele, Hoca Ahmed’den de dile” şeklindeki kalıplaşmış sözün mânâsı burada yatmaktadır. Arslan Baba’nın kabri Otrar şehrindedir ve kabrinin başına kubbeli bir anıt mezar inşa edilmiştir. Arslan Baba’yı ziyaret ettikten sonra Tarihi Otırar şehrinin kalıntılarının bulunduğu Şavuldur kenti gelmektedir. Otırar Kalesi’nin yıkıntıları binlerce hektar araziyi kaplamaktadır. Şu anda kapsalı biçimde bu kazılar ve araştırmalar devam etmektedir. Ama bu büyük kentin kalıntılarının günümüzde ancak çok küçük bir bölümü gün ışığına çıkarılmış durumdadır. Otırar şehrinden çıkarılan tarihi eserler 10 kilometre uzaklıktaki müzede sergilenmektedir.

Gezilmeye değer yerlerden biri Türkistan’a 30 kilometre yakındaki Kentav kentidir. Kentav şirin ve sevimli bir kasaba konumundadır. Sovyetler Birliği döneminde kapalı bir maden kenti olan Kentav geniş caddeleri, ormanı andıran geniş parkları ve düzgün şehircilik planlamasıyla dikkat çekmektedir.

Burada ziyaret edilmesi gereken  ilim merkezlerinden Türkistan şehrine bağlı Karnak Medreselerinden bahsetmekte fayda vardır. Tarihi Karnak kasabası Türkistan’a 10 kilometre mesafede yer almakta olup, yemyeşil çevresi, meyve bahçeleri ve üzüm bağlarıyla ünlüdür. Pek çok değerli ve tarihi el yazması eserin halen buradaki aile kütüphanelerinde bulunduğu öne sürülmektedir. XIX. Asrın son yıllarında Karnak medreseleri Orta-Asya’da Buhara medreselerinden sonra dini ve ruhanî merkezler olarak kabul görmüştür. Bu medreselerle ilgili bilgilerimiz sınırlıdır. Karnakta bulunan Medreselerin sayılarının 4 ile 15’den fazla olduğu belirtilmektedir. Dört medrese; Halba, Molla Haşir, Abdulhayr Kadı ve Şa Muhammed Eşan adlarıyla bilinmektedir. Şa Muhammed Eşan medresesi Karnak’taki en büyük medreseler arasında yer alır ve Karnak ismini yükseklere çıkaran ve tanıtan meşhur Kazak şair Abay Kunanbayev, dedesi Şortanbay Kanayoğlu gibi birçok büyük şahsiyet bu medreseden ilim almıştır. Elde edilen bilgilere göre medrese sadece erkeklere yönelik olmayıp medrese müderrislerinin eşleri ve kız kardeşleri ilim sahibi kimseler olduklarından onlar da kız öğrencilere ders vermiş onları eğitmişlerdir. Burada birkaç yerde kız medresesi olduğu belirtilmektedir. Bu yönüyle de bu medreselerin önemini ortaya koymaktadır. Doğrusu Türkistan sınırları içerisinde yer alan Karnak medreselerinin Kazakistan din eğitimi için çok önemli bir tecrübe olduğunu ve dikkate alınması gerektiğini düşünüyoruz.

Bu vesileyle kısa da olsa bu yazımızda Türkistan şehrini tanıtmaya ve bu şehirle ilgili izlenimlerimizi sizinle paylaşmaya çalıştık. Gerçekten bu özel şehir ve insanlarıyla ilgili yazılacak çok söz vardır ve anlatılacak çok yön bulunmaktadır. Tarihine, medeniyetine, kültürüne ve geçmişine ilgi duyan her insanımızın için başta Türkistan olmak üzere bütün ata yurdu görmesini, o güzel yerleri dolaşmasını ve oralarda yaşayan insanlarla tanışmasını ve güzellikleri diğer insanlarla paylaşmasını temenni etmekteyiz. Yeni dönemde bu kentle ve imarıyla ilgili çok güzel çalışmalar yapıldığını, ulaşım için yollar, havalimanı, yeni üniversite kurulması ve tarihi dokuya uygun binalar yapılması gibi güzel haberler duyuyoruz.

Bu güzel şehri görmemiz ve ziyaret etmemiz dileğiyle hoşça kalın.

Kaynakça:

Abbas Karaağaçlı, Türkistan Kal’ası,

Ahmet Taşağıl, “Türkistan”, DİA, İst. 2012, XLI, 556-560.

Ahmet Yıldırım, Hoca Ahmed Yesevî’nin Hadis Kültürü, Ankara 2012.

Okumaya Devam Et...

Çok Okunanlar