Türkistan, yalnızca şehirleri, türbeleri ve tarihî yapılarıyla değil, yüzyıllar boyunca taşıdığı İslâmî hafızasıyla da dikkat çeken köklü bir medeniyet havzasıdır. Bu coğrafyada bazı şahsiyetlerin tarihî kimlikleri, halkın inanç dünyasında kazandıkları manevî anlamla iç içe geçmiştir. Türkistan bozkırında bir sahâbî hatırası olarak yaşayan Ukkaş Ata da tarih ile menkıbenin, geçmiş ile bugünün, şahsiyet ile mekânın buluştuğu önemli bir kültürel hafıza unsurudur.
Türkistan şehrinin kuzeyinde, Karatau dağlarının eteklerinde bulunan Ukkaş Ata türbesi ve kuyusu, bölgenin önemli ziyaret mekânları arasında yer almaktadır. Halk arasında Ukkaş Ata’nın Hz. Peygamber’in (s.a.) sahâbîlerinden biri olduğuna ve İslâm’ı Türkistan’a ulaştıran öncü şahsiyetler arasında bulunduğuna inanılmaktadır. Bu yönüyle onun adı, yalnızca bir türbeyi değil, aynı zamanda İslâm’ın bu topraklara gelişini ve yerleşmesini hatırlatan köklü bir manevî mirası temsil etmektedir.
Ukkaş Ata’nın tarihî kimliği, hadis ve siyer kaynaklarında adı geçen Ukkâşe b. Mihsan el-Esedî (ö.11/633) ile ilişkilendirilmektedir. Ükkâşe b. Mihsan, Hz. Peygamber’in (s.a.) tanınmış sahâbîlerinden biridir. Sahih hadis kaynaklarında nakledilen meşhur bir rivayete göre Hz. Peygamber, ümmetinden yetmiş bin kişinin hesaba çekilmeden ve azap görmeden cennete gireceğini bildirmiştir. Bu sırada Ukkâşe b. Mihsan ayağa kalkarak kendisinin de bu topluluk içerisinde bulunması için dua etmesini istemiş, Hz. Peygamber de “Sen onlardansın” buyurmuştur. Ardından başka bir sahâbî de aynı istekte bulununca Resûlullah, “Ükkâşe bu konuda seni geçti” cevabını vermiştir. (Bk. Buhârî, Tıb, 42; Riḳāḳ”, 50; Müslim, Îmân, 216). Bu rivayet, Ükkâşe b. Mihsan’ın Hz. Peygamber nezdindeki özel konumunu gösteren önemli hadislerden biridir.
Ukkâşe b. Mihsan, Esed kabilesine mensup olup İslâm’ı ilk kabul eden Mekkeli Müslümanlar arasında yer almış ve Bedir Gazvesi’ne katılmıştır. Onun cesareti ve savaşçılığına ilişkin rivayetler de kaynaklarda yer almaktadır. Nitekim Bedir Gazvesi sırasında kılıcının kırılması üzerine Hz. Peygamber’in kendisine verdiği bir hurma dalının kılıca dönüşmesi hadisesi, onun hakkında anlatılan meşhur rivayetlerdendir. Ayrıca Hz. Ebû Bekir döneminde ortaya çıkan ridde hareketlerinin bastırılması sırasında, Tuleyha b. Huveylid’e karşı yürütülen mücadelede hayatını kaybettiği şehid düştüğü nakledilmektedir.
Bununla birlikte, tarihî Ukkâşe b. Mihsan ile Türkistan’daki Ukkaş Ata’nın aynı şahıs olduğunu kesin biçimde ortaya koyan erken dönem kaynakları bulunmamaktadır. Dolayısıyla Ukkaş Ata’nın Türkistan’a gelişi ve burada şehit edilmesi, tarihî kesinlik taşıyan bilgilerden ziyade yerel rivayetler ve menkıbeler çerçevesinde değerlendirilmelidir. Ancak bu durum, onun Türkistan halkının dinî ve kültürel hafızasındaki önemini ortadan kaldırmaz. Aksine, tarihî bir şahsiyetin halk hafızasında yeniden anlam kazanması ve yerel bir kimliğe bürünmesi bakımından dikkat çekici bir örnek teşkil eder. Burada araştırmaya değer bir başka husus da Ükkâşe, Ukkaş, Ukkaşa ve Ökkeş isimleri arasındaki kültürel ve dilsel ilişkidir. Özellikle Kahramanmaraş ve çevresinde Ökkeş/Ukkaş adıyla ilişkilendirilen ziyaret yerleri ve yerel anlatılar bulunmaktadır. Araştırmacılar, Türkistan’daki Ukkaş Ata geleneği ile Anadolu’daki Ökkeş/Ukkaş kültürü arasındaki benzerliklere de dikkat çekmektedir. Bu durum, Türk-İslâm kültüründe sahâbe hatırasının farklı coğrafyalarda nasıl yaşatıldığı ve yeniden yorumlandığı bakımından ilgi çekici bir araştırma alanı ortaya çıkarmaktadır.
Konuyla ilgili Asıl Şengün’ün “Ukaşa Ata ile İlgili Anlatılan Efsaneler” başlıklı makalesi, Türkistan’daki bu hafızanın anlaşılması açısından önemli bir çalışmadır. Şengün, Ukkaş Ata etrafında oluşan efsane ve menkıbeleri ele alarak onun yerel kültürdeki konumunu ve halk muhayyilesinde kazandığı anlamı ortaya koymaktadır. Yazarın “Bozkırda Bir Sahabe: Ukaşa Ata” başlıklı diğer çalışması da bu şahsiyetin Türkistan coğrafyasındaki hatırasına dikkat çekmektedir. Bu çalışmalar, Ukkaş Ata’yı yalnızca tarihî kimliği üzerinden değil, halk anlatıları ve ziyaret geleneği bağlamında da değerlendirmeye imkân vermektedir.
Ukkaş Ata hakkında anlatılan menkıbelerde onun güçlü ve cesur bir savaşçı olduğu, düşmanlarının kendisini doğrudan etkisiz hâle getiremediği ve nihayet bir sabah namazı sırasında hileyle öldürüldüğü ifade edilmektedir. Rivayetin devamında kesilen başının yuvarlanarak bir kuyuya düştüğü anlatılır. Bugün türbenin hemen yanında bulunan kuyu da bu menkıbenin mekânsal hafızasını yaşatmaktadır. Böylece kuyu, sıradan bir su kaynağı olmanın ötesine geçerek Ukkaş Ata’nın şehadet anlatısıyla bütünleşmiş önemli bir ziyaret unsuruna dönüşmüştür. Bu anlatılarda dikkat çeken temel husus, İslâm’ın Türkistan’a gelişi ve yerleşmesinin halk hafızasında sahâbe, şehitlik ve fedakârlık kavramları üzerinden anlamlandırılmasıdır. Ukkaş Ata, bu manevî atmosfer içerisinde İslâm uğruna mücadele eden, inancından taviz vermeyen ve şehadetiyle hatırlanan bir şahsiyet olarak tasavvur edilmektedir. Onun etrafında oluşan menkıbeler, Türkistan halkının İslâm’ın ilk dönemlerine duyduğu bağlılığın ve sahâbe sevgisinin yerel kültürdeki yansımaları olarak değerlendirilebilir.
Ukkaş Ata’yı yalnızca tarihî kimliğini kesinleştirmeye yönelik bir araştırma konusu olarak ele almak yeterli değildir. Türbesi, kuyusu, menkıbeleri ve ziyaret gelenekleri birlikte değerlendirildiğinde, Türkistan’da sahâbe hafızasının nasıl kök saldığı ve kuşaktan kuşağa hangi yollarla aktarıldığı daha iyi anlaşılmaktadır. Bu yönüyle Ukkaş Ata, Arslan Baba ve Hoca Ahmed Yesevî gibi şahsiyetlerle birlikte Türkistan’ın İslâmî kimliğini şekillendiren manevî hafızanın önemli unsurlarından biri olarak düşünülebilir.
Türkistan’daki Ukkaş Ata ziyaretgâhı, tarihî bir şahsiyetin hatırasının belirli bir mekânda nasıl canlı tutulduğunu da göstermektedir. Türbe ve kuyu, yalnızca geçmişten günümüze ulaşan tarihî izler değildir; aynı zamanda insanların dua, ziyaret ve manevî hatırlama pratiklerini sürdürdüğü canlı mekânlardır. Bu tür ziyaret yerleri, dinî hafızanın soyut bir anlatı olmaktan çıkarak toplumsal hayat içerisinde somutlaşmasına imkân vermektedir.
Ukkaş Ata’nın hikâyesine sosyolojik ve kültürel açıdan bakıldığında, tarihî gerçeklik ile halk anlatısının farklı bilgi ve anlam dünyalarına ait olmakla birlikte bir toplumun dinî kimliğinin oluşumuna birlikte katkı sağlayabildiği görülmektedir. Bir tarafta klasik kaynaklarda hayatı ve mücadelesi anlatılan tarihî sahâbî Ükkâşe b. Mihsan, diğer tarafta Türkistan halkının inanç dünyasında yaşayan ve Karatau eteklerinde makamı bulunan Ukkaş Ata vardır. Bu iki kimlik arasındaki tarihî bağ kesin olarak kanıtlanamamış olsa da yerel gelenek onları aynı şahsiyet olarak hatırlamakta ve yaşatmaktadır. Bu bakımdan Ukkaş Ata üzerine yapılacak değerlendirmeler, yalnızca bir türbenin veya menkıbenin tarihini ortaya koymakla sınırlı kalmamalıdır. Aynı zamanda Türkistan’da İslâmî şahsiyetlerin halk hafızasında nasıl yeniden anlamlandırıldığını, bu hafızanın hangi anlatılar ve mekânlar aracılığıyla korunduğunu ve toplumun dinî kimliğinin oluşumuna nasıl katkı sağladığını da incelemelidir. Böyle bir yaklaşım, Türkistan’ın İslâmlaşma tarihini yalnızca siyasî gelişmeler ve fetihler üzerinden değil, toplumun manevî dünyasında kök salan hatıralar ve inanç gelenekleri üzerinden de okumaya imkân verecektir.
Türkistan bozkırında Ukkaş Ata’nın adı, geçmişten bugüne uzanan köklü bir inanç ve hatırlama biçimini temsil etmektedir. Onun etrafında oluşan anlatılar, tarihî gerçeklik ile halk hafızasının her zaman aynı düzlemde ilerlemediğini; ancak bu iki alanın bir araya gelerek toplumların dinî kimliğini ve manevî dünyasını şekillendirebildiğini göstermektedir.
Ukkaş Ata’nın hikâyesi, bu yönüyle yalnızca bir türbenin veya sahâbî rivayetinin hikâyesi değildir. Aynı zamanda Türkistan’ın İslâm’la kurduğu derin tarihî ve manevî bağın, bozkırın hafızasında nasıl yaşatıldığının hikâyesidir.
Kaynakça:
Asıl Şengün, “Ukaşa Ata ile İlgili Anlatılan Efsaneler”, Yesevi Üniversitesi Habarşısı, 2018/4, s. 114–120.
Asıl Şengün, “Bozkırda Bir Sahabe: Ukaşa Ata”, Türk Edebiyatı, sy. 585, 2022, s. 55–58.
Mehmet Özşenel, “Ukkâşe b. Mihsan”, TDV İslam Ansiklopedisi, İstanbul, 2012, 42/70-71
