Kıssadan Hisse
Birinci Dünya Savaşı’nın ilk aylarında, Rus işgali altındaki Ardanuç’un tarihi Kaleiçi semtinde zamana tanıklık eden derin bir sessizlik hâkimdi. Tarih 1914 yılının Kasım ayının ortalarını gösterdiğinde, İskenderpaşa Medresesi’nin tam karşısında yükselen Naçalik (Kaymakam) Konağı’nın önündeki meydan, tarihin akışını değiştirecek unutulmaz bir buluşmaya ev sahipliği yapıyordu.
Meydana dizilen sandalyelerde Ardanuç’un dört bir yanındaki köylerden gelen muhtarlar, sözü geçen ağalar ve yöre ileri gelenleri oturmuştu. Herkes merak ve tedirginlik içinde Naçalik Kel Garabet’in meydandaki masasına geçip kendilerine ne söyleyeceğini bekliyordu. Garabet’in hemen yanında Ardanuç İskenderpaşa Medresesi müderrislerinden Sarı Mehmet Hafız, Adem Hafız ve Beşavullu Kadı Mehmet Remzi Efendi duruyordu. Diğer tarafında ise Ahıska kökenli, kendisine bağlı jandarma kumandanı ve tercümanı Atmanlızade Tevfik Efendi vardı. Kalabalığın arasında Ekşinar köyünden Hacı Şaban Efendi’nin oğlu, Aravet Bucağı İstarsinası (Bucak Müdürü) Recep Efendi ve diğer yöre idarecileri de yerlerini almıştı.
Bu tarihi anlar, uzun yıllar sonra Recep Efendi’nin kızı Fatma Çiftçi’nin hafızasından süzülüp babasından dinlediği canlı tanıklıklarla günümüze kadar ulaşacaktı.
Naçalık Garabet, meydanı süzdükten sonra konuşmasına başladı. Sesi, Doksan Üç Harbi’nden beri süregelen işgal yıllarının özgüvenini taşıyordu:
“Bakın komşular! Biz sizinle 1878 tarihinden bugüne kadar birlikte yaşadık. Unutmayınız ki sizler Haşmetli Rusya İmparatorluğu’nun vatandaşlarısınız. Şimdi Osmanlı ile devletimiz arasında harp çıktı. Çarımız size selam söyledi; Ardanuç halkının Osmanlı’ya karşı savaşmak için evlatlarını gönüllü olarak askere yazdırmasını istiyor.”
“Osmanlı’ya karşı savaşmak” sözü meydanda yankılandığı anda, asırlardır devletine sadakatle bağlı kalan Ardanuçlu ağalar ve muhtarlar arasında bir uğultu yükseldi. Sandalyelerinden hışımla ayağa kalkan halkın gösterdiği bu sert tepki karşısında Garabet şaşkınlığa uğradı. Ne olduğunu anlayamayarak yanında duran İskenderpaşa Medresesi Baş müderrisi Sarı Mehmet Hafız’a döndü:
— “Hoca Efendi, bunlar ne diyorlar?”
Sarı Hafız, halkın göğsünden kopan o sarsılmaz iradeyi ve cevabı Garabet’in yüzüne tek cümleyle haykırdı:
— “Nacalık Efendi! Onlar diyorlar ki: Biz babamıza kurşun atmayız. Osmanlı bizim babamızdır!“
Yöre halkının bu bükülmez sadakati karşısında Garabet geri adım atmak zorunda kaldı:
“Ha, öyle mi? Peki o zaman; ne onlara yardım edin ne de bize! Tarafsız kalın. Biz yakında geçici olarak buraları terk edip geri çekileceğiz. Buraya Osmanlı askerleri gelecek. Onlara icabında yedirin, içirin, icabında misafir edin ama onlarla birlik olup sakın bize karşı silah çekmeyin. Unutmayın, sizler Rus hükümetinin vatandaşlarısınız ve vatana ihanetten yargılanırsınız. Biz buralara tekrar geri döneceğiz, o zaman siz zararlı çıkarsınız.”
Garabet, tehditkâr sözlerinin ardından Tevfik Efendi ile birlikte alanı terk etti ve birkaç gün içinde idarecileriyle birlikte Ardahan’a çekildi.
Ancak Ardanuç halkının yüreğindeki vatan sevgisi ve anavatana katılma özlemi, tehditlere boyun eğecek türden değildi. Rusların çekilmesinin hemen ardından İşhan ve Aşağı Hod köylerindeki Osmanlı sınır birlikleri Ardanuç Kale’ye girdi. Yıllardır ay yıldızlı bayrağa hasret kalan halk, askerleri büyük bir coşku ve sevinç gözyaşları ile bağrına basarak karşıladı. Vakit kaybetmeden düşmana karşı durmak üzere yerli milis kuvvetleri —halkın deyimiyle çeteler— kuruldu.
Bu milli direniş kuvvetlerinin başına, vatanı için her şeyi göze alan Aravet Bucağı İstarşinası Hacı Şaban Efendizade Molla Recep Efendi geçti. Aslında Molla Recep Efendi, Osmanlı Gizli Servisi Teşkilat-ı Mahsusa’nın bölgedeki kilit isimlerinden biriydi.
Sokağa taşan bu ruh, Sarıkamış Harekâtı’nın başladığı 1914 Aralık ayının son günlerinde meyvesini verdi. İstanbul’dan gelen Teşkilat-ı Mahsusa Alay Komutanı Alman Binbaşı Stange, Yakup Cemil Bey ve Bahaeddin Şakir Bey yönetimindeki komuta kademesi, Molla Recep Efendi komutasındaki Ardanuçlu milislerle omuz omuza verdi. Dün “Babamıza kurşun sıkmayız” diyen o yiğit insanlar, özgürlükleri ve vatan toprakları uğruna Ardahan’a yürüyerek şehri düşman işgalinden kurtardılar.
1914 yılının o soğuk Kasım gününde Naçalik Konağı önünde yükselen “Osmanlı bizim babamızdır” haykırışı; sadece bir reddediş değil, sınır boylarında tarih yazan bir milletin asil duruşu ve bağımsızlık meşalesi olarak tarihe kazındı.
