Bizim bir Derleroğlugiller var.
Öyle bildiğimiz akraba takımı değil. Soyadlarını kimse bilmiyor, adresleri belli değil, telefonları da yok. Ama hayatımızda öyle bir söz hakları var ki sanki nüfus kayıtlarında üzerimize şerh düşmüşler.
Derleroğlugiller diye bir otorite kurmuşuz…
Toplumsal bir hâkim. Mahalle jürisi. Aile yüksek divanı. Biraz bilirkişi, biraz savcı, biraz kayınvalide, biraz komşu…
İyi tarafları da var elbette. İnsan yalnız başına yaşamıyor. Başkalarının tecrübesinden öğrenmek, bir uyarıyı dikkate almak, yaptığımızın başkasına dokunabileceğini hesaba katmak insan olmanın inceliklerinden…
Fakat bizim Derleroğlugiller bazen haddini aşıyor.
İstişareden hükme, tavsiyeden tahakküme geçiyor.
Biz de fikir alıyoruz sanırken izin istemeye, danışıyoruz sanırken icazet beklemeye başlıyoruz.
Sonra hayatımızın ortasına iki kelimelik bir mahkeme kuruluyor:
“Ne derler?”
Ne garip bir cümle! İki kelime ama bazen insanın önüne koca bir ömürlük duvar örüyor.
Bir şey yapacağız. “O mu, bu mu?” “Yok, olmaz.” “Niye?” “Ne derler?” Oldu olmadı… Olur gibi oldu ama olduramadı… Başlayacaktık, başlamadık. Gidecektik, gidemedik. Söyleyecektik, sustuk. Deneyecektik, vazgeçtik.
Sonra da kendimize çok makul bir açıklama bulduk: “Demek ki kısmet değilmiş.”
Belki de öyleydi.
Ama belki de kısmetin kapısını hiç çalmadık!
İnsan bazen kaderle korkaklığını birbirine karıştırıyor. Her vazgeçişine “nasip değilmiş”, her korkusuna “tedbir”, her geri dönüşüne “aklım başıma geldi” diyor.
Oysa bazen aklımız değil, başkalarının sesi başımıza geliyor.
Bir işe başlayacağız. İçimizde heves, aklımızda fikir, kalbimizde küçücük bir cesaret… Tam adım atacağız: “Ya başaramazsan?” Diyelim ki başaramadık. “Benden olmaz zaten.” Diyelim ki başardık. “Şansı yaver gitmiş.” Biraz daha başardık. “Kendini bir şey zannediyor.” İyice başarılı olduk. “Bir yerlerden destek almıştır.”
Daha hayatın bize vereceği cevabı öğrenmeden, başkalarının verebileceği cevaptan korkup soruyu sormaktan vazgeçiyoruz. Belki yapacaktık. Belki yapamayacaktık. Belki ilk denemede düşecek, ikinci denemede yolumuzu bulacaktık. Fakat biz daha yola çıkmadan, yolun kenarında oturup hakkımızda ne diyeceklerini hesapladık.
İnsan bazen başarısızlıktan değil, başarısızlığının duyulmasından korkuyor. Düşmekten değil, düşerken seyredilmekten…
Bir mavi elbise görmüşüz. Öyle güzel ki sanki gökyüzü bir parçasını çıkarıp askıya asmış. Üzerimize almışız. Aynaya bakmışız. Yakışmış da hani. Hem de pek yakışmış. Tam alacağız: “Şimdi mavi moda değil ki…” Buyurun!
Daha giyilmeden bir elbisenin hevesini toprağa verdik. İyi de bize yakışmış. Biz beğenmişiz. İçimize sinmiş. Daha ne olsun? Bir rengin güzel olabilmesi için moda kurulundan onay alması mı gerekiyor?
Aynaya bakarken bile kendimizi değil, hakkımızda verilebilecek hükümleri arıyoruz. Ne acayip bir mülkiyet anlayışı! İnsan kendi hayatının tapusunu elinde tutuyor ama kullanma hakkını derleroğlugillerin kanaatine bırakıyor.
Akşam yemeğe birilerini çağıralım. “Filancaları da çağıralım.” “Niye?” “Sonra biz gittik, onlar çağırmadı demesinler.” Daha yemek pişmeden gönül hesabı başladı. Tencerede yemek, kafada senaryo…
Bazen insan birilerini sevdiği için değil, kendisini sevmediklerini düşünmesinler diye ağırlıyor. Bir kapı açıyor ama gönülden değil, hakkında kötü konuşulmasın diye. Misafir gelmeden yoruluyor. Çay demlenmeden sabrı tükeniyor. Bir sofranın etrafında dostluk kuracağımıza, sosyal ilişkilerin cari hesabını tutuyoruz. “Ben onun doğum gününü kutladım, o benimkini kutlamadı.” “Ben aradım, o aramadı.” “Ben iki kere gittim, o bir kere geldi.” Kalbin yanına hesap makinesi koymuşuz.
Oysa bazı insanlar karşılık beklediğimiz için değil, seslerini özlediğimiz için aranmalı. Bazı sofralar iade edilmek üzere değil, gönülden geldiği için kurulmalı. Bazı iyilikler kayda geçmemeli. Gönül dediğin muhasebe tutmaz. Tutuyorsa orada biraz sevgi, epeyce alacak verecek vardır.
Bir de şu meşhur repliğimiz var: “Aman Ali Rıza Bey, tadımız kaçmasın!” Bir türlü söyleyemediğimiz “hayır”ı yine yutarken…Hep aynı endişe: “Tadımız kaçmasın.”
Kimsenin canı sıkılmasın. Kimse gücenmesin. Kimse alınmasın. Kimse hakkımızda kötü düşünmesin. Tadımız kaçmasın diye tuzumuzdan olmuşuz. Huzurumuz bozulmasın diye iç huzurumuzu bozmuşuz. Kimsenin kalbi kırılmasın diye kendi kalbimizi kırık dökük bırakmışız. Sonra bütün bunlara olgunluk demişiz. Fedakârlık demişiz. Zaten bizim şu “feda” anlayışımıza bir türlü aklımı feda edemeyişimden hep bu beynimi sıyırmalarım… Alttan almayı yanlış anlamışız. Oysa her susuş bilgelik değildir. Bazen susmak vakar. Bazen sabır. Bazen de insanın kendi hakkını savunmaya cesaret edememesidir.
Derleroğlugillerin bir de yaşla meselesi var. Gençken: “Bu yaşta ne hevesi?” Biraz büyüyünce: “Artık senin yaşın geçti.”
Yeni bir işe başlasan: “Bunca yıldır neredeydin?”
Bir şey öğrenmeye kalksan: “Bu saatten sonra mı?”
Saçını değiştirsen: “Gençleşme çabası mı?”
Sadeleşsen: “Kendini bıraktı.”
Sanki insanın bir son kullanma tarihi var! Hayatın belli bir yaşında hayaller emekli, meraklar emekliye sevk, hevesler kadro fazlası… Oysa insanın yaşı ilerlerken merakı neden yaşlansın? Hayalleri neden emekli olsun? Bir insan kırkında, ellisinde, altmışında yeni bir şey öğrenmek istediğinde kime müracaat edecek? Hayat, gençliğin elinden düşen bir bayrak değil ki bir daha kimse kaldıramasın. Bazı insanlar yaş alır. Bazıları yaşına kapanır. Aradaki fark takvimde değil, insanın kendisine hâlâ bir ihtimal tanıyıp tanımamasındadır.
Bütün bunlar olurken Derleroğlugiller’in en büyük mahareti ne biliyor musunuz?
Bize kendileri için yaşadığımızı unutturuyorlar.
Başkalarının bakışıyla giyiniyor, başkalarının kanaatiyle karar veriyor, başkalarının ihtimaliyle vazgeçiyor, başkalarının kırgınlığıyla susuyoruz. Sonra bir gün yoruluyoruz. Ama neden yorulduğumuzu bilmiyoruz. Çünkü insan başkalarının hayatını yaşamaktan da yorulur. Herkese yetişmeye çalışırken kendisine geç kalır. Herkesi memnun etmeye çalışırken kendi gönlünün sesini kısmayı öğrenir. Ve bir gün aynaya baktığında kendisini değil, yıllardır memnun etmeye çalıştığı kalabalığı görür. İşte o zaman insanın içinde sessiz bir soru belirir: “Ben bu hayatı ne zaman kendim için yaşamaya başlayacağım?”
Derleroğlugiller’in mahkemesi hiç bitmeyecek.
Bir kararın ardından bir yenisi gelecek. Bir tercih yapacağız, yorumlayacaklar. Başaracağız, konuşacaklar. Başaramayacağız, yine konuşacaklar. Mavi giyeceğiz, moda olmayacak. Davet edeceğiz, niye ettin diyecekler. Etmeyeceğiz, niye etmedin diyecekler. Konuşacağız, fazla diyecekler.
Susacağız, neden sustun diyecekler. Yani ne yaparsak yapalım… Birileri bir şey diyecek.
Peki ya biz? Biz kendimize ne diyeceğiz?
Bu sorunun cevabını şimdilik burada bırakalım.
Çünkü belki de asıl hikâye, tam burada başlıyor.
Peki, Ben Ne Derim?
Derleroğlugiller’den söz ediyoruz. Hayatımızın görünmez mahkemesinden… Hâkimi belli olmayan, jürisi kalabalık, hükmü peşin o mahkemeden. “Ne derler?” diye diye ertelediğimiz hayallerden, giymediğimiz mavilerden, kuramadığımız sofralardan, söyleyemediğimiz cümlelerden…
Yazının satır aralarına bir soru bırakmıştık: “Peki, ben kendime ne derim?”
Galiba meselenin düğümü tam burada.
Çünkü insanın özgürlüğü, herkesin susmasını sağlamakla başlamıyor. İnsanların ne diyeceğini artık umursamamaya çalışmakla da değil. Asıl özgürlük, bütün o seslerin arasında kendi sesini kaybetmemeyi öğrenmek de…
Çünkü el âlem konuşacak. Konuşmazsa şaşarız. Birisi çok çalışır, “Kendini paralıyor.” Az çalışır, “Rahatına düşkün.” Çok kazanır, “Parayı buldu.” Az kazanır, “Bir baltaya sap olamadı.” Evlenir, “Çok acele etti.” Evlenmez, “Bir sorun var herhâlde.” Çocuğu olur, “Bir tane yetmez.” Olmaz, “Neden olmuyor?” Çok konuşur, “Çenesi düşük.” Az konuşur, “Kibirli.” Güler, “Her şeyi şakaya vuruyor.” Ağlar, “Çok hassas.” Yani insanın hayatı ne kadar uzun olursa olsun, Derleroğlugiller’in yorum repertuvarı daha uzun…
Bir noktadan sonra şunu kabul etmek gerekiyor:
Herkesi memnun etmek, herkese ayrı bir hayat yaşatmaya çalışmaktır.
Oysa bizim yalnızca bir hayatımız var. Bir tane. Bir kere. Provası yok. Yedeği yok. İkinci baskısı yok. Bunu öğrendiğiniz gün insan biraz hafifliyor. Birilerinin sizi yanlış anlamasına izin verebiliyorsunuz. Ne büyük lüks! Her cümlenizin altına dipnot düşmek zorunda kalmıyorsunuz. “Ben aslında onu öyle demek istemedim.” “Şöyle anlaşılmasın.” “Bunu niye yaptığımı açıklayayım.” “Bakın, benim niyetim…”
Bir noktadan sonra insan fark ediyor: Kendini sürekli açıklamak da bir tür esaret.
Elbette yanlış anlaşıldığımızda anlatacağız. Haksızlık varsa kendimizi savunacağız. Ama herkesin zihnindeki bütün yanlış anlamaları düzeltmek bizim görevimiz değil. Çünkü herkes bizi kendi penceresinden görüyor. Kimi camdan bakıyor. Kimi perdeden. Kimi de zaten perdeyi hiç açmadan hakkımızda kanaat sahibi. Buna yapacak bir şey yok.
Bazen hayır demeyi öğrenmek gerekiyor. Öyle büyük bir kelime ki “hayır”… İki hece… Fakat bazı hayatlarda söylemesi yıllar sürüyor. “Hayır, bugün gelemem.” “Hayır, bunu yapmak istemiyorum.” “Hayır, bunu kabul etmiyorum.”
İlk söylediğinizde sesiniz titreyebilir. Karşınızdaki şaşırabilir. Hatta Derleroğlugiller hemen ayağa kalkabilir: “Değişmiş!” Evet, evet değişmiş… vuuuuuuuuvvvv…
Bize çocukluktan beri iyi insan olmak öğretildi. Annem “iyilik yap balık bilmezse Hâlık bilir” diye büyüttü. Hatta arkadaş kavgalarımızda önce bizi dövdü, akşam olunca önce bize nasihat etti, önce bizden verdi bizden aldı… Ama iyi insan olmakla herkesin işine koşmak, kendimize rağmen herkesin esiri olmak arasındaki farkı pek öğretmediler.
Kırmamak güzel. Ama kendini kırıp dökmek pahasına mı?
Fedakârlık güzel. Ama kendi varlığını yok sayarak mı?
Alttan almak güzel. Ama sürekli altta kalmak pahasına mı?
Susmak bazen erdem. Ama sırf korktuğun için susuyorsan?
İşte insanın burada kendisine dürüst olması gerekiyor. Çünkü bazen erdem sandığımız şeylerin içinde korkularımız gizleniyor. İnsanın kendi niyetini kendisinden saklaması kadar yorucu bir şey yok.
Bir gün herkesin memnun olamayacağını anlıyorsunuz. Ve bu, insanın hayatında küçük çaplı bir devrim. Artık herkesin gönlü olsun diye kendi gönlünüzden vazgeçmiyorsunuz. Birileri sizi beğenmediğinde dünyanın sonu gelmiyor. Birileri sizi yanlış anladığında kendinizi paralamıyorsunuz. Birileri hakkınızda konuştuğunda hemen savunma metni hazırlamıyorsunuz. Çünkü artık biliyorsunuz: Hakkımızda söylenen her söz, hakkımızda söylenmiş bir sözdür; hakikatimiz olmak zorunda değildir. Bu ayrım insanı özgürleştiriyor. Biri sizi çok sever, biri hiç sevmez. Bir başkasının kalbindeki yerinizi yönetemezsiniz. Ama kendi kalbinizde kendinize nasıl davranacağınızı seçebilirsiniz. İşte asıl mesuliyet burada başlıyor.
Yaş meselesine de bir daha bakalım.
Belki de hayatın en güzel tarafı, insanın belli bir yaştan sonra Derleroğlugiller’in ne düşündüğünü daha az önemsemeye başlamasıdır. Bir zamanlar herkesin gözünde güzel görünmek isterdik. Sonra fark ettik ki kendi gözümüzde iyi görünmek daha mühim. Bir zamanlar herkes bizi sevsin isterdik. Sonra öğrendik ki herkesin sevgisi kadar, kendi içimizde kendimize duyduğumuz hürmet de önemli. Bir zamanlar herkese yetişmeye çalışırdık. Sonra anladık: İnsanın kendisine geç kalmasının telafisi pek kolay değil. Artık mavi yakışıyorsa mavi giyiyoruz. Canımız istiyorsa saçımızı değiştiriyoruz. Bir şey öğrenmek istiyorsak öğreniyoruz. Bir yere gitmek istiyorsak gidiyoruz. Bir yere gitmek istemiyorsak da gitmiyoruz. Ve en önemlisi, bunların her biri için uzun uzun savunma yapmıyoruz. Çünkü hayatımızın avukatı da hâkimi de artık biraz kendimiziz.
Ama burada bir ince çizgi var.
Derleroğlugillerden kurtulacağım diye kimseyi umursamaz hâle gelmek de özgürlük değil. İnsan başkalarıyla birlikte yaşar. Bir sözümüz birini incitebilir, bir tercihimiz bir başkasını etkileyebilir. Dolayısıyla mesele “Kimse umurumda değil!” diyebilmek değil. Bu bazen özgürlük değil, düpedüz hoyratlıktır, küstahlıktır, kuldan utanmamaktır.
Mesele başka: Başkalarını önemsemekle, onların onayına bağımlı olmak arasındaki farkı bilmek. Çünkü Müslümanın onay makamı ALLAH’tır. İnsanlık başkadır esaret başka… Esaretim de hürriyetim de Allah için olmadıkça başkaları için yaşamaya devam ederim.
Başkalarının hakkına riayet edelim. Ama kendi hayatımızın hakkını da verelim.
Belki artık Derleroğlugiller’e başka türlü bakmanın zamanı geldi. Onları tamamen susturamayız. Zaten susturmaya da gerek yok. Bırakalım konuşsunlar. Bırakalım yorumlasınlar. Bırakalım beğensinler, beğenmesinler. Bırakalım “ne derler?” desinler.
“Ben Ne İstiyorum?”
“Allah benden nasıl bir hayat yaşamamı istiyor?”
İşte insanın kendisine sormaya başladığı sorular, başkalarının kendisi hakkında verdiği hükümlerden daha kıymetli.
Bir gün Derleroğlugiller’in mahkemesi dağılacak. Herkes kendi evine dönecek. Herkes kendi telaşına, kendi hayatına, kendi hesabına… Biz ise kendi seçimlerimizle baş başa kalacağız. Giyemediğimiz maviyle. Başlayamadığımız işle. Söyleyemediğimiz cümleyle. Gidemediğimiz yerle. Kıramadığımız zincirle. Ertelediğimiz hayalle…
Ve belki insanın canını en çok o zaman yakacak soru: “Başkaları benim hakkımda ne der diye düşünmekten, ben kendi hayatım hakkında ne diyemedim?” Yaşayacak bir ömrümüz var. Ve o ömür, herkesin kanaatine yetişemeyecek kadar kısa.
Öyleyse mavi bize yakışıyorsa giyelim. Hayalimiz varsa deneyelim. Yorulmuşsak dinlenelim. Yanlış yapmışsak öğrenelim. Değişmişsek kabul edelim. Büyümüşsek eski hâlimize dönmek için özür dilemeyelim. Ve bir gün yine biri çıkıp: “Ne derler?” diye sorduğunda…
“Hakikatli ve haysiyetli yaşayacak bir ömrümüz var, müsaadenizle…” diyebilelim.
Devam edecek…
