Tarihin kimi dönemeçleri vardır ki dışarıdan bakıldığında sıradan diplomatik uyumsuzluklar veya konjonktürel tesadüfler silsilesi gibi okunur; oysa derindeki nehir, çok daha sert ve tehlikeli bir yatağa akmaktadır. Son haftalarda Türkiye ile Azerbaycan hattında yaşanan gerilimler de bu kabildendir. BM kürsüsünde sergilenen zihniyet labirentleri, Yeni Azerbaycan Partisi’nin kurultay kürsüsünden yankılanan ve minnet hissini gölgeleyen sitemkâr beyanlar, İsrail Cumhurbaşkanı Herzog’un Türk hava sahası es geçilerek Bakü’ye taşınması ve nihayetinde okullarda başörtüsüne vurulan darbe; fevri veya münferit birer idari karar olarak görülemez. Bu tablo, Bakü’deki karar alıcı aklın adım adım ördüğü, Türkiye ile olan kadim ilişkileri bilinçli bir surette germek suretiyle İsrail ve Batı eksenli yeni jeopolitik angajmanlara zemin açmayı hedefleyen operasyonel bir stratejinin ürünüdür.
Bu stratejinin en kırılgan halkasını, Aliyev’in dilinden dökülen “Ne aldıysak parasıyla aldık.” söylemi oluşturmaktadır. Bu iddianın sahadaki askerî ve stratejik hakikatlerle çelişkisi malumdur. Türkiye, “Vatan Muharebesi” sürecinde yalnızca parası karşılığında mal satıp köşesine çekilen sıradan bir silah tüccarı olmamıştır. Savaşın en karanlık ve kritik eşiklerinde, mühimmat stokları tükendiğinde doğrudan TSK depolarından acil ikmal yapılmış; hatta kendi envanterindeki aktif SİHA’ların elektronik bileşenlerini Bakü’ye sevk etmiştir. Daha da önemlisi Türkiye, en üst düzeyde açık ve net bir siyasi irade ortaya koyarak Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünü uluslararası alanda güçlü bir şekilde savunmuştur. Başta Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan olmak üzere tüm devlet yetkilileri, savaşın ilk anından itibaren Bakü’nün yanında olduklarını, Azerbaycan’ın haklı davasında yalnız olmadığını ve işgal sona erene kadar destek vermeye devam edeceklerini küresel kamuoyuna ilan etmişlerdir. Türkiye, BM ve uluslararası platformlarda Ermenistan’ın işgaline karşı Azerbaycan’ın meşru müdafaa hakkını savunurken, dış müdahalelere ve haksız uluslararası baskılara karşı da diplomatik bir kalkan olmuştur. Tüm bu stratejik şemsiyeyi yok sayarak “parasıyla aldık” retoriğine sığınmak, hakikati tahrif etmekten başka bir anlama gelmez.
Bu vefasızlığın diplomatik ve sembolik boyutu ise İsrail ile kurulan angajmanda, bir diğer ifadeyle “Kafkasya’nın İsrail’i” olma hevesinde kendini ele vermektedir. Türkiye’nin Türk hava sahasını kapattığı bir dönemde Herzog’un Azerbaycan’a ait “Şuşa” isimli uçakla seyahat etmesi, Ankara’ya verilmiş bilinçli bir mesajdır. Nitekim bu bilinçli kopuş eğilimi, İlham Aliyev’in Ankara’da akdedilen Türk Devletleri Teşkilatı zirvesine bizzat icabet etmeyişiyle tescillenmiş; Türk dünyasının mukaddes bütünleşme zeminine zarar verilmiştir. Türkiye’nin, kardeşlik hukukunun heba olmaması ve krizin derinleşmemesi adına uzattığı zeytin dalı, iyi niyetli adımları ve sükûnet çağrıları havada bırakılmıştır. Azerbaycan’da okullarda başlatılan fiili başörtüsü yasağı ve devlet televizyonlarının buna çanak tutan propaganda faaliyetleri, Türkiye’nin 28 Şubat sürecinde yaşayıp ağır bedeller ödeyerek aştığı o karanlık, jakoben ve tepeden inmeci zihniyetin Bakü’de hortlatıldığını göstermektedir. İşin en acı verici veçhesi, bu haklı infiale karşı Bakü yönetiminin gösterdiği tahammülsüzlüktür. Türkiye’den yükselen vicdani sesleri “iç işlerine müdahale” olarak etiketleyen Azerbaycan makamları, Türk vatandaşlarına ve gazetecilere kadar uzanan bir cadı avı başlatmıştır. Oysa başörtüsü takan bir öğrencinin Tahran’ın bölgesel hesaplarıyla nasıl bir illiyet bağı kurabileceğini rasyonel akılla izah etmek imkânsızdır.
Bakü’deki yönetim, bu kriz tırmanışıyla Türkiye’yi kasıtlı olarak reaktif bir konuma itmekte; Batı ve Tel Aviv eksenli ortaklıklarına iç kamuoyundaki dindar unsurları bastırarak bir konfor alanı yaratmaktadır. Fakat burada atlanan devasa bir tarihsel yanılgı mevcuttur. Ülke içerisindeki dindar ve Şii nüfusu bu baskılarla devletten ve kamusal alandan uzaklaştırmak, tam da İran’ın vekâlet savaşları ve propaganda ağları için maktulü açık bir av hâline getirmek demektir. Hakları gasbedilen, inancından ötürü ötekileştirilen kitlelerin Tahran’ın manevi ve siyasi etki dairesine itilmesi, Azerbaycan’ın millî güvenliğine vurulabilecek bir darbedir. Yakın geçmişte Suriye sahasında maksimalist bir özgüvenle hareket edenlerin, sıkıştıklarında Türkiye’nin dengeleyici duruşuna sığınmak zorunda kaldığı unutulmamalıdır. İsrail’in anlık ve çıkarcı vaatlerine kanarak Türkiye ile olan sarsılmaz kardeşlik zeminini kundaklayan Bakü, orta vadede fırtınalı coğrafyada yine Ankara’nın güvenlik şemsiyesine ihtiyacı olacaktır.
Eğer bu kriz derinleşir ve iki devlet arasındaki bağlar mukaddesat zemininden koparak tamamen çıkar odaklı, soğuk bir ticari ortaklığa indirgenirse her iki taraf da telafisi imkânsız stratejik zararlar görecektir. Kuzeyde Rusya, güneyde İran, batıda Ermenistan gibi kurtların sofrasında yalnız kalan Kardeş Azerbaycan devleti, Türkiye’nin caydırıcı kudretinden mahrum kalacak; içeride ise devlete küsmüş suiistimale açık kitlelerle baş başa kalacaktır. Türkiye açısından ise Türk dünyasının bütünleşme ülküsü darbe alacak, Güney Kafkasya’da istikrarsız bir tampon bölge oluşacaktır. Bu senaryodan en çok fayda sağlayacak olanlar ise gayet aşikârdır: İran, kendisini Şii dünyasının hamisi göstererek bölgeye sızma imkânı bulacak; İsrail, Tahran’ı kuzeyden kuşatma planını tahkim edecek; Moskova ve Erivan ise Türk dünyasının bu çatlağından büyük bir jeopolitik tatmin duyacaktır.
Ezcümle; Türkiye ile Azerbaycan arasındaki rabıta, sıradan bir devletlerarası menfaat ortaklığı değil, tarihî ve kan bağına dayalı bir kader ortaklığıdır. Ancak bu mukaddes bağ, Aliyev yönetiminin pragmatik, duygusal alınganlıklarla örülü ve dış telkinlerle şekillenen günlük siyasetlerine kurban edilemeyecek kadar kıymetlidir. Türkiye, kardeşlik hukukunun ve mazlumların sesi olma sorumluluğunun gereği olarak arka kapı diplomasisini en üst düzeyde işletmeli; Bakü’yü bu miyop ve tehlikeli yoldan döndürecek tarihî ağırlığını koymalıdır. Unutulmamalıdır ki Kafkasya’nın dağlarında rüzgâr ters estiğinde, sığınılacak yegâne liman Tel Aviv’in koridorları değil, yine ve ancak Anadolu’nun ve Türkistan’ın kudretli ve şefkatli kucağıdır.
