Fotoğraf : Müslüm Yıldırım 1895 yılında İstanbul’da doğan, aslen Kazanlı Abdülaziz Bekkine Efendi, 2 Kasım 1952’de İstanbul’da vefat etmiştir. Onun adı, Nurettin Topçu’nun hayatının söz konusu olduğu her sohbette ve her metinde geçer. Çünkü Topçu’nun gönül mimarlarından biri de odur. Onu, hemşehrisi Nihat Azamat’ın DİA’da yer alan cümleleriyle vefatının 74. yılında rahmetle analım.
“İstanbul’un Mercan semtinde doğdu. Kazan/Tataristan’dan göç ederek İstanbul’a yerleşen tüccar Hâlis Efendi’nin oğludur. Beyazıt Kaptanpaşa Camii imamı Halil Efendi’den Arapça ve din dersleri okuduktan sonra Dârüttedrîs Mektebi’ne girerek buradan mezun oldu. On beş yaşında iken ailesiyle birlikte Kazan’a gitti. Öğrenimine bir süre Kazan’da devam etti. Daha sonra Buhara’ya geçerek devrin tanınmış âlimlerinden dinî ilimleri okudu. Babası vefat edince tekrar Kazan’a döndü. 1917 Sovyet Devrimi’nin ardından on altı kardeşiyle birlikte İstanbul’a dönmek üzere yola çıktı. Bir süre Bakü’de kaldıktan sonra 1921’de İstanbul’a geldi. Geçimini sağlamak için kardeşleriyle birlikte bakkal dükkânı işletti. Daha sonra Beyazıt Medresesi’ne (bugün Vakıf Hat Sanatları Müzesi) devam etti. Bu yıllarda medrese arkadaşı Mehmet Zahit (Kotku) Efendi ile birlikte meşhur Nakşibendî-Hâlidî şeyhi Ahmed Ziyâeddin Gümüşhânevî’nin halifelerinden Tekirdağlı Şeyh Mustafa Feyzi Efendi’ye (Vefatı, 1926) intisap etti. Kendisinden icâzet ve Gümüşhânevî’nin Râmûzü’l-eḥâdîs̱ adlı eserini okutma izni aldı (1922). Tarikat silsilesi Mustafa Feyzi, Ömer Ziyâeddin Dağıstânî ve Gümüşhânevî vasıtasıyla Nakşibendîliğin Hâlidiyye kolunun kurucusu Hâlid el-Bağdâdî’ye (Vefatı, Şam 1827) ulaşır. Şeyhinin vefatından sonra uzun yıllar Serezli Hasib (Yardımcı) Efendi’den (Vefatı, İstanbul, 1949) istifade etti.
Abdülaziz Efendi irşad izni aldıktan sonra imamlık görevine başladı; Beykoz ve Aksaray’da iki camide bir süre imamlık yaptı. Bu göreve daha sonra Yazıcı Baba ve Kefevî camilerinde devam etti. Soyadı kanunu çıkınca Bekkine soyadını aldı. Vazifesi 1939’da Zeyrek’teki Çivizâde Ümmü Gülsüm Camii’ne nakledildi. Bu camide on üç yıl hizmet yaptı. İkinci defa gittiği hacdan dönüşünde hastalandı ve 2 Kasım 1952’de vefat etti. Fâtih Camii’nde kılınan cenaze namazından sonra Edirnekapı Sakızağacı Şehitliği’nde şeyhi Hasib Efendi’nin yanına defnedildi. Ölümünden sonra irşad faaliyeti, imamlık görevini Bursa’dan Çivizâde Ümmü Gülsüm Camii’ne nakleden Mehmet Zahit Efendi tarafından sürdürüldü.
Abdülaziz Bekkine daha çok Hacı Aziz Efendi adıyla tanındı. Tekkelerin kapatılmasından sonra diğer şeyhler gibi irşad faaliyetini evinde yaptığı sohbetlerle sürdürdü ve özellikle üniversite öğrencileri üzerinde etkili oldu. Cumhuriyet devrinin dikkate değer fikir adamlarından Nurettin Topçu ona intisap ederek düşünce dünyasına yeni bir yön verdi. Topçu’nun ‘Yıldırım’ın Huzurunda’ başlıklı yazısı (Taşralı, s. 238-244) şeyhinin ölümünden duyduğu büyük acı ve uğradığı yıkımın bir ürünüdür.”
Topçu’nun İstanbul Erkek Lisesi’nde öğrencisi olan ve hocasıyla ilgili olarak Kırk Yıl Sonra Dün Gibi Nurettin Topçu isimli bir kitap yazan emekli öğretim üyesi Muzaffer Civelek, Taşralı kitabında yer alan Yıldırım’ın Huzurunda isimli hikâyeyi şöyle takdim ediyor:
“1952 yılında kaleme alınan ‘Yıldırım’ın Huzurunda’, Nurettin Topçu’nun bir Bursa yolculuğunun hikâyesidir. Yazı; mürşid, mücahid ve veli olarak tanıdığı Abdülaziz Bekkine’nin ölümünden sonraki günlerdeki duygularını anlatarak başlar.
‘Ruhlarımızın önünde yürüyen o büyük varlığı kaybettim … Peygamberane sakalının üstünde namütenahiye kolayca dalan mavi gözler de kapandıktan sonra sahipsiz kalmıştım. Sanki hakikat ve aşk âleminden atılmış da gölgeler ve yoksul mücrimler dünyasına sığınmıştım.’
Abdülaziz Efendi’nin ‘hicap ve melek masumluğu ile ilâhî emir ve ihtarı birleştiren son bakışı’ onda bir muamma olarak kalmıştır. Kendi ifadesi ile bir taş ocağından alınmışçasına ağır ve ümitsiz başını alarak şerden ve ızdıraptan yapılmış bir insanlığın ağırlığı altında bunalarak, sanki sıkılmış ruhuna geniş bir pencere açmak için bir gece Bursa’ya yollanır. Sabaha karşı Bursa toprağına ayağını basması ile meleklerin dokunuşunu, üstündeki ağırlığın hafiflediğini, sanki Allah’ın eliyle yeniden yaratıldığını hisseder. Bursa’nın minarelerinden birinden yayılan sabah ezanının sesiyle büsbütün dirilir ve bu müjde ile yeryüzüne kapanmak ihtiyacını duyar. Ulucami’dedir:
‘Yarı aydınlıkta parıldayan su ile vücudumu, içerimde yaratıcı bir nur gibi dolaşan göz yaşlarımla benliğimi yıkadım. Dünyanın ilk kurulduğu gün, ilk insanın ilk abdestini alıyor gibiydim; o kadar sevinçli idim. Ulucami sanki kovulduğum cennetti..’
Abdülaziz Bekkine’nin uzun yıllar okuttuğu Râmûzü’l-eḥâdîs̱ dersleri derlenerek Râmûz el-Ehâdîs: Hadisler Deryası Tercümesi adıyla yayımlanmıştır (I-II, nşr. Lütfi Doğan – M. Cevat Akşit, İstanbul 1982).
Bilindiği gibi Topçu Hoca, İslâm ahlâkını üç terimle özetlemiştir: Hürmet, Merhamet, Hizmet.¹ Mürşidi Abdülaziz Efendi’den naklettiği tek paragraf bu üçüncü esas ile ilgilidir:
“Her şeyde olduğu gibi Hakk’a kulluğun da bir şekli ve sureti, bir de ruhu ve manası vardır. Hakk’a kulluğun ruhu ve manası kendisine layık olan mevkiini teslim ettirebilecek derecede Hakk’ı tanımaktır ki buna iman deriz. Şekil ve suretine gelince o da Hakk’ın emrine uyarak kendisi de dahil olmak üzere bütün halkına hizmet etmekten ibarettir ki buna da ubudiyet veya ibadet deriz. Hakikatte Hakk’ın çehresi bize kendi çehremizden daha yakın ve daha ayandır. Onu biz olanca açıklığı ile göremiyorsak bunun bizim görüşümüzün lüzumu kadar aydınlanmadığından ileri geldiğini bilmeli ve kabul etmeliyiz. Ve bu kusurumuzdan meyus da olamayız. Çünkü Cenab-ı Hak bu eksiğimizi doldurmak için hizmet ve ibadeti bize vesile etmiştir. Biz hizmet ve ibadetle Hakk’ın nuruna, hakikat güneşine kavuşabilir ve ona karşı icab eden kulluk ve hizmet borcumuzu da layıkıyla anlamış olabiliriz. Hulasa Hakk’a kulluk için halka hizmet yol olduğu gibi Hakk’ı bilen için de halka hizmet borç olmuştur.”
SİLSİLE
Tasavvuf dünyasında yaygın olan geleneklerden biri de mürşidler silsilesidir. Yani sizi yetiştiren kişiyi yetiştiren kişilerin isimleri bilinir ve birlikte, sırayla yâd edilir; kendileri için dua edilir. Abdülaziz Bekkine’nin bağlı olduğu yol, Nakşibendiyye’nin Hâlidiyye kolunun Gümüşhanevî şubesidir. Bu silsilede yer alan ve Cağaloğlu’ndaki dergâhta 1925 yılına kadar görev yapanların isimleri şöyle sıralanabilir:
Gümüşhaneli Ahmet Ziyauddin Efendi
Kastamonulu Hasan Hilmi Efendi
Safranbolulu İsmail Necati Efendi²
Dağıstanlı Ömer Ziyauddin Efendi³
Tekirdağlı Mustafa Feyzi Efendi
İşte Cumhuriyet döneminde illegal şartlarda insanlara aktarılan tasavvufî anlayışın merkezinde olan kişilerden biri bu Mustafa Feyzi Efendi olup onun sohbet halkasında bulunanların arasında Abdülaziz Bekkine, Ahmet Hasib Efendi ve Mehmet Zahid Kotku da vardır. Topçu her üçünü de tanımıştır.
BİR GELENEK
Kırk yıllık bir geleneğim de şudur: Her yıl Bursa’da öğrencilerimle yaptığım gezide Yıldırım’ın Huzurunda isimli bu uzun hikâyeyi baştan sona yüksek sesle, aşkla şevkle huzurda okurum. Şimdilik son okuma, 3 Kasım 2026 günü Bursa Şehir Kütüphanesi Üftade Salonu’nda, ‘Topçu’nun Bursası’ başlıklı toplantıda oldu.
¹ Geniş bilgi için bk. N. Topçu, İslâm ve İnsan: Mevlânâ ve Tasavvuf, s. 82.
² Prof. Dr. Sabri Ülgener’in dedesi.
³ Prof. Yusuf Ziya Binatlı’nın babası.
