Hiç eski bir evin önünden geçtiniz mi? Elbette birçoğumuz pek çok kez kıyısından köşesinden geçtiği halde yılların verdiği yorgunluk ve kimsesizlik nedeniyle virane olmuş bu mekânları ya görmezden gelmiş ya da “bunun burada ne işi var artık” diye onların ayakta kalma çabalarını sorgulamışızdır. Görmezden geldiğimiz bu evlerin göç eden leylek yuvaları gibi boş bir şekilde bir köşede sessizce durmaları sizlerde farklı duygular hissettirmiyor mu? Sizi bilmem ama ben ne zaman böyle bir yer görsem çok farklı duygulara kapılırım. Sık sık köyüme gidip aile büyüklerimi ve büyüdüğüm toprakları ziyaret ettiğimde en çok hüzünlendiğim anlar önünden geçerken artık kimselerin yaşamadığı viraneye dönmüş bu evleri görmem olur. Onlara üzülerek bakarken çocukluk günlerim birer birer gözümün önüne gelir.
Onca yaşanmışlıkların olduğu bu evler eski sakinleri gibi bir an önce göç etmeyi bekler haldeler. Duvarların dili olsa da konuşsa dediğiniz anda bazen konuşacak duvarların da olmadığına şahit olduğumuz bu evler kim bilir ne mutluluklara ne hüzünlere şahit olmuştur. Sabah erkenden kalkıp harmana gitmenin, bayram sabahları bayramlaşmaların, çocukların giydikleri bayramlıkların, yenilen yemeklerin, düğünlerde ve bayramlarda pencerelerine asılan bayrakların, mutlu günlerde evi dolduran misafirlerin, kış günlerinde soba başında yapılan sohbetlerin ve daha pek çok acı tatlı hatıraların yaşandığı evler. Ah bu evler! Zor zamanlar için tüm aileye belki de yeri geldiğinde komşulara yetecek kadar yiyecek ve yakacakların hazırlandığı bu evler günümüzde birer birer yok olmakta. Yok olması için de birçok bahaneler ileri sürülmekte. Bu evlerin yalnızlığa itilmesinin sebebi olarak şehirlere olan göçler gösterilir. Suçlu bulunmuştur, göç. Düzenli bir hayat, çocukların iyi eğitim alması, daha iyi çalışma ortamı gibi hedefler ve hayaller… Peki bu hayallere ulaşmak herkes için çok mu kolay? Daha iyi bir yaşam için daha çok para kazanmak, daha çok para için de çok çalışmak gerektiğini yaşayınca anlar köyden şehre göçenler.
Mustafa Kutlu güzel hikâyelerinin birinde köyden ayrılıp kendini şehrin karmaşasına ve günlük hayatın koşturmacasına kaptıran bir fabrika işçisinin yaşadığı zorluklardan bahseder. Rahat bir hayat sürmek umuduyla doğup büyüdüğü topraklardan ayrılıp şehre gelen, ancak burada daha zor şartlarda mücadele etmek zorunda kalan bu işçi köyünde yaşadığı o günleri derin bir hasretle hatırlar. Hikâyede işçinin tohum ekmeden önce iki rekât namaz kılıp “Kurdunan kuşunan, eşinen dostunan yemek nasip eyle.” diye dua ettiği o günleri özlemle hatırlayarak geride bıraktığı hayatın ne kadar kıymetli olduğunu bir kez daha gözler önüne serer. Pek çok hikâye, roman ve sinema filminin konusu olan bu tür gurbet ve memlekete olan özlem duygusunun temelini bu evlerdeki yaşanmışlıklar oluşturmaktadır.
Köydeki evlerin kaderi böyle de şehirdekiler farklı mı? Köyden gelip şehre yerleşen ve köy yaşamını şehre taşıyanların gecekondularla doldurdukları mahalleler de artık yerini neredeyse bir köy nüfusunu barından büyük bloklara, lüks sitelere bırakır hale geldi. Buralardaki değişim sadece binaların boyutları ile kalmamış, sosyolojik, kültürel, ekonomik, psikolojik, mimari gibi her konuda kendini göstermiştir. Bunları araştıran pek çok akademik çalışma olsa da bu değişim köyden şehre olan göçün yol açtığı sorunları ortadan kaldırmamaktadır.
Geçenlerde yine bir köy evine bakarken o evin mahsun, üzgün, sessiz, garip, bitkin duruşuna şahit oldum. Uzun süre bakımsızlıktan saçları ve sakalları uzamış kimsesiz biri gibi yıkılmadan ayakta durmaya çalışıyordu. Bahçesindeki otlar insan boyunu aşmış, duvarları yağmurdan nemlenmiş, sıvaların çoğu dökülmüş, balkonu ve camları su doluydu. Oysa önceki halini de çok iyi bildiğim bu ev şimdi birilerini bekler bir haldeydi. Sahibinin kendisini dönmemek üzere terk ettiğinden habersiz öylece bekliyor ve her an birilerinin avlu kapısını açıp sağa sola bakarak kendisine doğru geleceğini hayal ediyordu. Sahibi gelmese de bari birisi gelsin der gibiydi. Kimsesizlik, yalnızlık, terk edilmişlik… Oysa köy demek sakinlik, huzur, dostluk demek. Herkesin birbirini tanıdığı ve birbirinin dertleriyle hemhal olduğu, koşuşturmanın olmadığı büyük bir aile. Sabah erkenden akşam geç saatlere kadar insanların birbirini görüp de görmeden kalabalıklarda kaybolduğu bir yer değil. Burada kimse farklı endişelerle birbirlerini görmezden gelemez, gelmez, gelmezdi…
Bu mütevazı evler şehirlerdeki muadillerinden pek çok yönden farklıydı. Şehirlerde iki yüz metrekareden fazla büyüklükteki bir evde iki veya üç kişi yaşayan aileler bir kişiyi misafir etmekten kaçınırken altmış veya seksen metrekare evlerde yaşayan köydeki insanlar herkesi misafir edebilecek geniş mekânlara ve yüreklere sahiptiler. Mekânlar büyüdükçe insanlar küçülmekte, insanlar küçüldükçe de dünya farklı bir konuma bürünmekte. Kalabalık şehirlerde büyük evlerde yaşamak yalnız olacağınız anlamına gelmiyor. Sadece büyük evlerde yaşamak değil küçük evlerde yaşamak da tek kalmanın, serbest olmanın gerekçesi haline geldi. Artık herkes kalabalık değil yalnız ortamları tercih eder hale geldi. Bu tercih bilinçli bir tercih mi yoksa zorunlu bir tercih mi? Tartışılır. Bir konfor alanı tutturulmuş gidiyor. Kimse rahatından ödün vermek istemiyor. Kimse bana dokunmasın. Başkasının derdi beni ilgilendirmez. Ben kendi halime bakayım. Kendi dünyamda olayım. Bu ve bunun gibi beklentilerin ne kadar doğru olduğunu insan kendi yaşayınca anlar elbet. Bunu anlamak için zaman zaman huzurevlerini ziyaret etmeniz yeterlidir.
Şimdilerde büyük şehirlere göçenlerin tekrar son zamanlarını kendi doğup büyüdükleri yerlerde geçirmek arzusuyla eski evlerini ya yıkıp yenisi yaptırdıklarına ya da tamir ettirdiklerine şahit oluyoruz. Çocuklarım şehirden gelir kalır hayaliyle büyük evler yapan anne ve babaların beklentilerinin gerçekleşmemesi çoğu zaman onlarda büyük hayal kırıklığına yol açar. Geç yaşta kavuştukları o çok heves ettikleri yeni evlerine büyük bir umutla beklediği çocukları ancak onları tekrar dönemeyecekleri yolculuğa uğurlamak için gelirler. Pişmanlık ve kızgınlık kime? Kendilerine mi, büyük umutla büyüttükleri çocuklarına mı, yoksa değişen dünyamıza mı?
Evi ev yapan aslında içinde yaşanan acı tatlı anılardır. Çoğu ev bayramlarda da mutluluğun değil hüznün hâkim olduğu yerler halini almaya başladı desek yeridir. Eskiden bütün bayramlarda evler şenlenirdi. Artık şenlendiricilerin eksikliği neredeyse tüm evlerde hissediliyor. Çocuklar, torunlar, anneanneler, babaanneler, akrabalar, konu komşu çok az bir araya gelir oldu. Uzakları yakın eden teknolojinin hiçbir şeyi yakınlaştırmadığını evlerin boş olmasıyla anlamaya başladık. Bir büyüğümden duyduğum şu söz bu durumu gayet acı bir şekilde özetliyor. Bir saatlik telefon görüşmesinin beş dakikalık el öpüp hâl hatır sormaya eş olamayacağını anne baba olunca anlarsınız. Başka söze ne hacet.
Kısacası, her canlının bir ömrü olduğu gibi evlerin de bir ömrü vardır. İçindeki hayatların son bulmasıyla kendi ömrü de ister istemez son bulmaya başlar. Köyde doğup büyüyenlerin son zamanlarında tekrar köye dönmeleri onlar için bir anlam ifade etse de şehirde doğup büyüyen çocukları için köyde yaşamanın bir anlamı olmamakta. Bu yüzden köylerdeki bu evler, pek çok kişi için hasretle evine, yurduna geri dönenler olarak kendilerinden sonra başkalarının gelmeyecekleri son yerler; kendileri de köyün son sakinleri.
