Yitiksöz 38 Postkolonyalizm Özel Sayısı hem ön hem de arka kapakta Hasan Aycın’ın insanı tefekküre sürükleyen çizgilerine yer vermiş. Ön kapak çizgisine Sezai Karakoç’un Sesler adlı kitabında yer alan Köpük şiirinden beş dize yerleştirilirken arka kapak çizgisine de İbrahim Demirci’nin Türkçe söyleyişiyle Mürid el-Bargusî’nin Kaptan şiiri yerleştirilmiş.
676 sayfalık hacimli bir sayı Postkolonyalizm Özel Sayısı. Steril sömürgeciliğin fotoğrafını çekiyor bu oylumlu sayısında Yitiksöz. İnsanın derinliklerine işleyen bir sömürgecilik bu. Kolay kolay çıkarılıp atılamıyor.
Yitiksöz imzalı İnsanın Yol Azığı Olarak Sorumluluk Aşısı yazısı derginin konuya bakış açısını derinlemesine inceliyor. İlahi ilkelerin doğrultusunda sorumluluk yüklenen bir insan, aynı zamanda ideal şahsiyet kazanma yolunda adımlar atmıştır. Bu adımlar onu dünyevî olandan öz-gürleştirerek ilahî sevgiliye yaklaştıracaktır. Bunun tam tersi durumunda nesnelere kulluk ederek esaretin dibini boylayacak ve sömürgecilik zihniyetini bilinçaltına yerleştirecektir. Bu andan sonra da içimizdeki casus gibi varlığını sürdürür. Yapay zekânın tahakkümü insanî olanı yok etme merkezlidir. İnsanî olan yok edilince de robotumsu canlılar her tarafı kaplar. Yitiksöz bu sayısında insanın sürüklenmek istediği bu yok oluşa işaret ederek derlenip toparlanmanın önemine vurgu yapıyor.
Bu sayının şairleri Faruk Uysal, Adem Turan, Hüseyin Akın, Yunus Emre Altuntaş, İrfan Çevik, Vural Kaya, Bilgehan Taha Solak, Sinan Davulcu, Nurettin Durman, Tayyip Atmaca, Selim Somuncu, Süleyman Karaca, Yaşar Akgül, Mustafa Uçurum, Yasin Mortaş, Ömer Hatunoğlu, Kadir Ünal, Hüseyin Çolak, Baha Polat, Asiye Ceyhan, Akif Dut, İnci Okumuş, Derya Kurtoğlu, Seher Özkök, Ekrem Elmas; Mahmud Derviş, Temim El-Bergusi, Derek Walcott, Yamanokuchi Baku, Ertawıl Qondıger, Nakano Shigeharu ve Mürid El-Bargusî’dir.
Durduk Yer / Hüseyin Akın
(…) Dünya haritasıyla düz yollarda çizilmiş / Gırnatayı geçip Granada’yı gezdiniz / Tam Yirmi sekiz Çelebi yola dizilmiş / Endülüs’ün saf güllerini ezdiniz / Hadramut’un geriye taralı çöllerini / Durduğum yerde direnmektir huyum / Amerika’yı bir de biz keşfetsek ne olur? / Onun en büyük kozu: süt tozu! / Bense Doğunun yedinci oğluyum / Bir masalın uyandırıldığı telden / Durduk yerden geliyorum
Vakti Gelince / Nurettin Durman
Çağın idrakine fosforlu revnak / Meziyet olarak şeytanlık konmuş / Bir sükse ile baş köşeye kurulup / Fakir fukarayı perişan edip / Keyif üstüne keyif sürecek olmuş.
Değil insaf ile merhamet / Gaddar hodbin ile melanet / Ölüm aygıtlarını salıp / Yoksul halkların üzerine / Güle oynaya gaddar olmuş.
Ne etmeli ne demeli erenler / Yazıktır günahtır fukaraya diyenler / Bu dünyanın hilesini hurdasını görenler / Şöyle olur böyle olur diyenler / Bakarsınız bir gün inşallah / Zalimin saltanatı yerle yeksan olmuş
Stefan’ın Ardından / Selim Somuncu
Hiç yabancı kalmadı / Ama buralı da olamadı hiç / Bir yere asmadı yüzünü / Ne geldiği bulutlar ülkesi / Ne burada öğrendiği gökyüzü
Yaşadı aramızda uzun uzun / Kahve fincanının buğusunda, / Sabah saatlerinde açılan kapılarda / Bir şeyler yarım kalmasın diye, ısrarla… (…)
Yeni Nesil Fermuar / Hüseyin Çolak
Hiçbir ceset güzel durmuyor okyanusta / Eskitme mobilyalar gibi / Rengi hatırlanmıyor kumaşının / Dünya tedavülden kalkan bol sıfırlı para / Gözlerinden düşen bir gülüşü de yok / Yüksek gerilim hattına tutunan bakışının
Gülüş avangardıdır her ağlayışın / Ama hiçbir ceset sıradan değildir / Şed kuşanan usta terziler / Küresel ısınma payı bırakmışken bahara / Nüzul inmiş bir revzeni menkuş gibi / İnsan tanıdık birini arar / En çok da aynaya bakmaktan yorulunca (…)
Kanlı Maske /Ekrem Elmas
bu bayrak benim bayrağım değil / bu dil, bu hafıza / ne bu gözler benim / ne de bu kitap
kanatlarım zincirlenmiş / kafeslere kapatılmış ruhum / yüzümde kanlı bir maske / benim değil bu kimlik / bu aynadaki insan ben değilim
Yüksek Gölgeye Övgü / Mahmud Derviş
Bizi kıracak bir şey yok, içimizde kalan kanda kimse tamamen boğulmaz… / Gençlerin ve yetimlerin kuşattığı ruhun içine gidelim / Ey sağlam aşkın oğlu, ey kadim adalardaki ilk sözün oğlu, / Ey uzak gölcükler hanımefendisinin oğlu, ey öncüleri hatalarından koruyanın, kayanın yüzüne bir şimşek yahut etinin duvarlarını korusun diye bir güvercin nakşedenin oğlu, / Ey annemin oğlu, gölgelere çarpacak beden.
Canım Feda / Temim El-Bergusi
(…) Canım feda emin beldenin zeytin dalına. / Gölgesini küçültüyor, / Tıpkı yolda karşısına bir su birikintisi çıktığında / Eteklerini toplayan yaşlı bir adam gibi; / Hiçbir asker geçmesin diye altından. / Ve eğer tankları şehre doğru ilerlerken onu kırarlarsa, diyor ki: / “Önemli değil, hiç değilse onlar benim gölgemde dinlenemeyecek.” / Bu, yüzyıllardır işgalcilerin de bildiği bir kehanetti. / Burası Bilâdüşşam’dır. / Zeytin ağacına düşmanlık besleyerek burada nasıl bir devlet kurabilirsiniz, ey aptallar? / Ama bahaneniz hazır: Çünkü siz hâlâ yeni yetme işgalcilersiniz.
Evlilik / Yamanokuchi Baku
Şiir beni gördüğünde / “Evlilik, evlilik” diye sesleniyordu / Düşünüyorum da o zamanki ben var ya / Acayip evlenmek istiyordum / Tabiri caizse / Yağmurda ıslandığımda / Rüzgâr beni uçurduğunda / Ölmek istediğimde falan ve dünyada çeşitli olaylar olsa da / Oradayken ben / Evliliği unutamadım / Şiirim hep coşkuyla / Beni olduğum yerde, gittiğim yerde takip etti / “Evlilik, evlilik” diye seslendi durdu / Ben eninde sonunda evleniverdim de / Şiirin sesi kesildi / Şimdi ise şiirden farklı bir şey var / Bazen göğsümü çiğniyor / Çekmecemin gölgesine sinip / “Para, / PARA!” diye gözyaşlarımda boğuluyorum
Manolya Gürocak Hanımefendi, çağdaş düşünürlerden Ziyaüddin Serdar Bey ile insanı ve gezegeni kurtaracak “üçüncü bilincin arayışları” üzerine bir derinlikli bir söyleşi gerçekleştirmiş. Teşekkürler Manolya Hanıma. Söyleşiden tadımlık bir soru ve cevaba buyurun:
– Postkolonyal edebiyatta dil, sadece bir iletişim aracı değil, aynı zamanda sömürgeci gücün (“merkez”in) dayattığı gerçeklik algısını, estetik değerleri ve hiyerarşiyi sarsan en temel direniş araçlarından biri olarak kabul ediliyor. Siz de İngilizceyi bütün imkânlarıyla kullanarak yazmaya, direnmeye devam ediyorsunuz. İngilizcenin kavramsal haritasına hapsolma tehlikesinden kendinizi nasıl korudunuz?
– Her dilin kendine özgü bir dünya görüşü ve kavramsal yapısı vardır. İngilizcede bu durum daha da belirgindir; çünkü İngilizce aynı zamanda emperyalizmin ve sömürgeleştirmenin dilidir. Her ne kadar ortak iletişim dili (lingua franca) hâline gelmiş olsa da son derece sınırlı bir dildir.
Bu nedenle insanı kendi kavramsal alanına hapseder. Bunun sonuçlarından biri, Batı dışı gelenekleri hor görmeye başlamanızdır. Hatta İngilizce konuşmayan insanları küçümsemeye bile başlayabilirsiniz; çünkü onların moderniteyi içselleştirmediğini düşünürsünüz.
Ben, üç dile erişimim olduğu için şanslıydım. İngilizce düşünüyorum, ama Urduca hissediyorum; Urduca düşüncelerimi dizginliyor, olağanüstü zengin bir dil. Farsça, Arapça, Türkçe ve eski Hindistan dillerini bünyesinde barındırıyor ve duygusal açıdan da son derece güçlü. Başka bir deyişle, büyük bir manevi birikim taşıyor. Bir de Kur’an’ın kavramsal haritası var. Çoğu zaman düşünürken başvurmaya çalıştığım harita da bu. Yazılarımın büyük bölümünün tevhid, halife, istislah ve ubudiyet gibi Kur’ani kavramlara derinden yaslandığını fark etmişsinizdir. Bunların hepsini çağdaş bağlamda anlamaya çalıştım; hâlâ da bununla boğuşuyorum. Urducayı Arapçayla yan yana koyduğunuzda İngilizcenin şansı kalmıyor. Bu da çoğu zaman -her zaman olmasa da- İngilizcenin kavramsal tuzaklarından kaçınabilmem anlamına geliyor.
Bu sayının bir diğer söyleşisini de Elif Tokkal Hanımefendi, Yasin Aktay Hoca ile Yeni Bir Oksidentalizme Doğru başlığı altında gerçekleştirmiş. Bu söyleşiden de bir soru-bir cevap huzurunuzda:
– Sömürgecilik artık sadece toprak ve maden işgali değil; dikkat ekonomisi, veri ve algoritma hegemonyası üzerinden yürüyor. Dijital kapitalizmin dünyayı tek tipleştirdiği bu çağda oksidentalizm çalışmaları dijital mecralara nasıl odaklanmalıdır?
– Bugün sömürgeciliğin haritası değişmiş durumdadır. Eskiden sömürgeci bir ülkeye gemileriyle, askerleriyle, şirketleriyle giderdi. Toprağı işgal eder, madenleri çıkarır, yolları ve limanları kendi ekonomik ihtiyaçlarına göre düzenlerdi.
Bugün bunların hiçbiri bütünüyle ortadan kalkmış değil ama bunlara çok daha sofistike bir alan eklendi: insanın dikkati, verisi, hafızası ve hatta arzuları.
Dijital platformlarda ücretsiz kullandığımızı düşündüğümüz hizmetlerin bedelini aslında verimizle, dikkatimizle ve davranışlarımızla ödüyoruz. Algoritma sadece ne satın alacağımızı belirlemiyor; ne göreceğimizi, neyi önemli sayacağımızı, kime öfkeleneceğimizi, hangi olayın varlığından haberdar olup hangisini hiç görmeyeceğimizi de etkiliyor. Bu durumda oksidentalizmin yeni çalışma alanlarından biri mutlaka algoritmik iktidar olmak zorundadır. Tabi eski hatayı tekrarlamamak şartıyla: “Batılı teknoloji kötüdür, bizim teknolojimiz iyi olacaktır” demek oksidentalizm değildir. Mesele teknolojinin milliyeti değil, kurduğu iktidar ilişkisidir.
Edward Said’in oryantalizm analizinde çok önemli bir nokta vardı: Batı Doğu’yu sadece tanımlamadı; tanımlayarak yönetilebilir hâle getirdi. Bugün algoritmaların yaptığı şeyde bunun çok daha ileri bir biçimini görüyoruz. Artık insan yalnızca tanımlanmıyor; sürekli ölçülüyor, sınıflandırılıyor, profilleniyor ve davranışı öngörülüyor. Bir bakıma hepimiz dijital dünyanın “Şark”ı hâline gelebiliyoruz: hakkımızda bizden daha fazla bilgi üretildiği iddiasıyla yönetilen nesnelere dönüşüyoruz.
Gazze tecrübesi burada yine son derece öğretici uyarılar içeriyor. Gazze savaşı sadece Batı’nın siyasi ve ahlaki söylemindeki çelişkileri açığa çıkarmadı; küresel medya ve dijital platformlardaki görünürlük rejimlerini de tartışmaya açtı. Hangi görüntünün dolaşıma girdiği, hangi kelimenin sansürlendiği, hangi ölümün haber değeri taşıdığı başlı başına bir iktidar problemidir. Dolayısıyla çağdaş oksidentalizm artık sadece Montesquieu’yu, Hegel’i veya klasik oryantalistleri okumakla yetinemez.
Google’ın, Meta’nın, X’in, TikTok’un, yapay zekâ şirketlerinin, büyük veri merkezlerinin ve algoritmaların kurduğu yeni bilgi-iktidar rejimini de araştırmalıdır. Ama hedef yine Batı’ya karşı başka bir dijital kale kurmak değildir. Hedef insanı algoritmanın nesnesi olmaktan çıkaracak çoğul, adil ve ahlaki bir dijital düzen tasavvurudur. Çünkü dekolonizasyonun nihai hedefi efendiyi değiştirmek değil, efendilik ilişkisini aşmaktır.
Postkolonyalizmin varyantları üzerine birçok ismin kaleme aldığı makaleler ve incelemeler konunun tüm varyantlarına dikkat çekme noktasında oldukça başarılı bir seyir çizgisi izliyor. Bu bölümdeki birkaç yazıdan küçük alıntılara dikkatinizi çekmek isterim. Buyurun:
Poskolonyalizm Sömürge Sonrası Süreçte Psikoloji ve Psikiyatri / M. Hakan Türkçapar
Sonuç: Zihnin Siyaseti
Psikiyatri ve klinik psikoloji, insan acısını anlamaya çalışan bilimlerdir; bu çaba evrensel bir değer taşır. Ama acının nasıl adlandırıldığı, hangi çerçevede anlamlandırıldığı ve kimin bu çerçeveyi belirlediği sorusu, hiçbir zaman tarihten bağımsız değildir. Fanon’un yarım yüzyıl önce sorduğu soru, bugün hâlâ güncelliğini koruyor: Bir insanın ruhsal acısını anlamak, onu içinde yaşadığı kültürel, toplumsal ve siyasi yapıyı hesaba katmadan mümkün müdür? Postkolonyal psikiyatrinin bize bıraktığı en kalıcı ders, belki de budur: Zihin, hiçbir zaman yalnızca ve sadece bireysel bir alan değildir; her zaman bir tarihin, bir kültürün, bir toplumun, bir gücün ve bir dilin izlerini de taşır. Onu anlamak ve bir bağlama oturtmakta tüm bu etkenleri birlikte dikkate almayı gerektirir.
Merkezsiz Dünya Masalı: Postkolonyal Söylemin Sınırları / Şule Demirtaş
Postkolonyal düşünce bir zamanlar merkezin yerinden edilebileceğini göstermişti. Bugünün daha tatsız gerçeği ise merkezin hiçbir zaman boş kalmadığını hatırlatıyor. Bir güç çekildiğinde yerine bir başkası geçiyor; bir hegemonya zayıfladığında başka sermayeler, başka devletler ve başka nüfuz ağları o boşluğu dolduruyor.
Merkezsiz bir dünya, belki de başından beri fazla iyimser bir vaatti.
Şimdi çok daha zorlu bir ödeve ihtiyacımız var: Merkezin nerede olduğunu peşinen bildiğimizi sanmadan, gücün izini her defasında yeniden sürmek.
Türkiye’de Post-Kolonyallik Niye Etkisiz? / Ahmet Demirhan
Uzatmamak adına bir örnekle kapatalım: Kendisi de piyano çalabilen Ahmet Mithat Efendi, Batı müziği ile Türk musikisini kıyaslarken, Türk musikisinin geriliği tezlerine hiç aldırış etmediği gibi, Türk musikisinin Batı müziğinden eksiklikler değil fazlalıklar içerdiğini belirtir. Türk musikisini yasaklanmaya varan dönemlerin olduğu bir ülkede yaşandığı unutulmamak kaydıyla, bu tespit ciddi bir imkân tanır. Ne bakımdan Türk musikisi Batı müziğinden fazladır? Bu fazlalık ne anlama gelir? Bunun ego (ya da “ben”) tasavvurundan evrene bakışa kadar yansımaları ne olabilir? Neden Türk musikisi yasaklanmaya çalışılmıştır ve bunun Şarkiyatçılıkla bağlantısı nedir? Niye bugün hâlâ Türk musikisinin Batı tarzı icrası teşvik edilmektedir ve meşke ne olmuştur? Türk musikisinin o sözde teksesliliğine karşın Batılı müziğin o sözde çoksesli olduğu iddiası nasıl bir Avrupa-merkezlilik içerir?
Musiki alanında verilen bu örnek, felsefeden siyasallığa, teknikten tarihyazımına, antropolojiden kozmolojiye, hatta matematikten mantığa kadar yayılabilirse ancak bir Avrupa-merkezcilik eleştirisi ortaya çıkarma şartları oluşur. Kolonyalliğin veya post-kolonyalliğin (Hint alt-kıtası eksenli madun teorilerinde görüleceği üzere) bu tür konulara eski ile yeniyi melezleştirmeye çabalamasından başka bir katkısı olamaz. Sorun bir kültürün melez olup olmaması değildir; zaten kendisine özdeş bir kültür olamayacağından her kültür bir şekilde melezlik içerir. Sorun, şikayetini bile şikâyet edilenin diliyle ifade etmektedir. Bunu aşmanın yolu ise, Avrupa-merkezcilik eleştirisi yapabilecek bir “cümle”ye sahip olmaktan geçer.
Batı Nedir ve Nerededir? / Ziyaüddin Serdar
Sevdiğimiz Batı artık o tarafsız bölge (no man’s land), hiçbir adı olmayan bir yer, ancak Batı’nın kendi tarihsel özünden kurtarıldığı bir konumdur. Keşfetmemiz gereken yer de burasıdır. Batı’yı savunmak ile insanlığı, edebi, tevazuyu, sosyal adaleti, merhameti, sevgiyi ve gerçek İslam, Hristiyanlık ile Museviliğin bize öğrettiği tüm erdemleri savunmak arasındaki farkı ayırt ettiğimiz yer burasıdır. Batı’nın yüzey kabuğundan süzülenlerle el ele verdiğimiz yer burasıdır. Henüz karşılaşmamış olsak bile onların kim olduğunu biliyoruz.
Onlar, “Elisa, Vida Mía” (1976) ve “Mamá Cumple Cien Años” (1979) gibi beğenilen filmlerin yıldızı Yahudi aktör Norman Briski gibi insanlardır. Ekim 2024’teki Martin Fierro Film Ödülleri sırasında şu şöyle demiştir: “Gazze, Gazze, Gazze. Gazze asla mağlup edilmeyecektir. Beni çok ya da az alkışlamanız önemli değil, ancak kanımda, atalarımda katledilmekte olan bir halkla olan dayanışmamı burada hissediyorum.” Bizi bir araya getiren karşılıklı bir duygudur. Âşıkları neredeyse fiziken asla buluşamayan Ferhat ile Şirin ve Leyla ile Mecnun gibi Subcontinent’in (Hint Alt Kıtası’nın) klasik aşk hikâyelerindeki gibi… Çünkü onlar ruhen ve zihnen zaten birbiriyle bütünleşmişlerdir.
Postkolonyalizmden Yapay Zekâya: Eğitimde Epistemik Bağımlılığın Dönüşümü / Mahmut Özer
Postkolonyal eğitim tartışması başlangıçta belirli toplumların başka toplumlar karşısındaki epistemik özerkliğini konu edinirken yapay zekâ çağında tartışma giderek insanın algoritmalar karşısındaki epistemik özerkliği meselesine doğru evrilmekte ve genişlemektedir. Başlangıçtaki soru “Doğu kendi gerçekliğini Batı’nın epistemik kategorilerine bağımlı olmadan anlayabilir mi?” iken yapay zekâ çağında buna çok daha evrensel bir soru eklenmektedir: “İnsan kendi gerçekliğini algoritmik sistemlere bağımlı olmadan anlayabilme kapasitesini koruyabilecek mi?” Dolayısıyla, postkolonyal dönemin önemli bir kısmında temel mesele Doğu’nun epistemik özerkliğiydi; yapay zekâ çağında ise buna insanın epistemik özerkliği meselesi eklenmiştir. Bu nedenle yapay zekâ, postkolonyal eğitim tartışmasını yalnızca devam ettirmemekte, aynı zamanda onun sınırlarını aşmaktadır. Epistemik çerçeve bağımlılığı tarihsel olarak merkez dışındaki toplumları etkileyen asimetrik bir problemken, epistemik ikame bağımlılığı coğrafi sınırları aşarak insanın algoritmik sistemler karşısındaki epistemik özerkliği sorununa dönüşmektedir. Dahası, yeni sorun, insanın varoluşunu tehdit eden bir sorundur!
Görünmeyen Algoritmanın Kılavuzu: Haberlerin Ağında Hakikat / Nurullah Öztürk
Çözüm iletişim araçlarını şeytanlaştırmak yahut dijital dünyadan çekilmek değildir. Zihnî, kurumsal ve teknolojik bir bağımsızlığa ihtiyacımız var. Her görüntünün bir kadrajı, her sıralamanın bir tercihi bulunduğunu bilmek; yanlışını düzelten ve gelir kaynaklarını açıklayan gazeteciliği güçlendirmek; algoritmik şeffaflık, etkili itiraz yolları ve yerel dillerde nitelikli içerik denetimi talep etmek zorundayız. Yeni medya okuryazarlığı artık seçkinlere mahsus bir maharet değil, zihni korumanın zaruri şartıdır.
Postkolonyal medya eleştirisi “Onların yalanına karşı bizim yalanımız” demek değildir. Kimin söylediğinden bağımsız olarak hakikati savunmak, fakat bazı sözlerin neden diğerlerinden daha güçlü dolaşıma girdiğini de sorgulamaktır. Bugünün işgali her zaman askerle, bugünün sömürüsü her zaman madenle gelmiyor; bazen bir bildirimsesiyle, ücretsiz bir uygulamayla ve “sizin için önerildi” cümlesiyle hayatımıza giriyor. Haberlerin ağında kaybolmamanın yolu, ağı inkâr etmekten değil, onun görünmeyen düğümlerini tanımaktan geçiyor. Said’in eleştirel çerçevesinden hareketle kendi hükmümüzü şöyle ifade edebiliriz: Oryantalizm klasik sömürgeciliğin keşif koluydu; medya, postkolonyal çağdaki neo-kolonyalizmin (yeni sömürgeciliğin) keşif koludur.
Madun Konuşamaz Çünkü Konuşamaz / Mustafa Şahin
İnsan arzu etmeyince, derdini demeyince, sözünü söylemeyince ne insan ne ülke ne vatan ne memleket ne birey ne toplum ne adalet ne hukuk ne hak ne hakkaniyet olur. İnsan söylemeyince boğulur kör kötürüm olur, dilsiz şeytan olur, yani madun olur.
Postkolonyal Deliler: Sömürgeleştirilmiş Aklın Hezeyanları Üzerine Bir Deneme / Merve Sultan Akçakaya
Sömürgeci toplumların kendi tarihsel koşulları içerisinde ürettikleri normallik ölçütleri, zamanla sömürgeleştirilen toplumların gündelik hayatına ve düşünce dünyasına yerleşmiştir. Ancak bu ölçütlerin etkisi sömürgeleştirilmiş toplumlarla sınırlı kalmamıştır. Sömürgeleştirilmemiş toplumlar da Batı’nın “modernite” adı altında ürettiği değerleri, yaşam biçimlerini ve normları zamanla benimseyerek kendi toplumsal gerçekliklerini bu ölçüler üzerinden değerlendirmeye başlamıştır. Böylece sömürgeciliği doğrudan yaşamamış toplumlarda da benzer bir yabancılaşma ortaya çıkabilmektedir. Kendi kültürel dünyası ile modern kabul edilen yaşam biçimi arasında sıkışan birey, giderek kendisine ait olanı sorgulamaya ve dışarıdan gelen ölçülere göre kendisini yeniden biçimlendirmeye başlar. Bu yönüyle yanlış Batılılaşma, postkolonyal öznenin sömürge deneyimi yaşamamış toplumlarda ortaya çıkan daha ehlileştirilmiş, daha yerli bir yankısı olarak okunabilir.
Cengiz Aytmatov’un Yapıtlarında Sömürgecilik Karşıtı Söylem / Aqbota Abıyır
Cengiz Aytmatov’un yapıtlarındaki sömürgecilik karşıtı söylem yalnızca siyasal düzeni eleştirme üzerine kurulmuş dar bir anlayıştan ibaret değildir. Tam tersine insanın tarihsel belleği, ulusal kültürü, dili, bireysel özgürlüğü, insani özneliği gibi meseleleri kapsayan estetik ve felsefi bir dizgedir.
C. Aytmatov’un yapıtlarının birincil meselesi insanı insan yapan tarihsel ve ruhsal belleğin korunmasıdır. Bundan dolayı C. Aytmatov’un sömürgecilik karşıtı söylemini bir sisteme karşı çıkış olarak değerlendirmek eksik bir bakıştır. Çünkü onun söyleminin estetik amacı alabildiğine geniştir ve insanın geçmişini unutmaması, kültürel farklılıkların korunması, iktidarın ya da yetkenin insan belleğini sahiplenmesine ve ona hükmetmesine engel olma, bireyin tarihsel belleğinden koparılmaması üzerine kurulmuştur.
Evin İçinde Yabancı Bir Ses: İran Sinemasında Postkolonyal İzler / Esma Yıkmaz-Merve Şener
Birileri gelmiş, işgal etmiştir. Kimi işgaller toprağın sınırlarını değiştirir. Kimileri ise insanın zihninde yer edinir. Birileri dağın adını değiştirir, nehrin, sokağın, şehrin… Sonra “bizim” dediğin her şeyi, her yeri değiştirir. Her yeni düzen, bir başkasının düzenini bozar. Her yeni “biz”, geride bırakılmış başka bir “biz”in enkazı üzerine kurulur.
Edward Said’e göre “her şey bir “bizim” ile başlar. Bir avuç toprak “bizim” olur. Hemen yanı başındaki toprak “onların”. Biraz ötesi “barbarların toprağı.” O toprağın buna ne dediğinin bir önemi yoktur. “Bizim” demek yeter. Bir kez “bizim” denildi mi, “onlar” da doğar. Sınırlar toprağa çizilmeden önce zihinde yer edinir.” Bu yüzden yabancılık yalnızca sınır boylarında aranmaz. Birileri yalnızca toprağa değil, hayata da yerleşir; edebiyata, oyuna, sinemaya. Nitekim İran sinemasında duyduğumuz da birilerinin ayak sesleridir. Bu sesler evin içindedir, yemek masasındadır, ailenin içindedir.
Yitiksöz 38’in öykücüleri Mustafa Çiftçi, Cahid Efgan Akgül, Manolya Gürocak, Sadık Yalsızuçanlar, Ayşe Bağcivan, İbrahim Yarış, Özcan Ünlü, Recep Ayık, Derya Gezgin, İlknur Polat, Gülçin Yağmur Akbulut, İsmail Kılınç, Samira Azzam, Nakajıma Atshushı ve Çiri Yukie’dir. Ayrıca Şeftali Çocuk adlı Momotarou Masalı’na da özel sayıda yer veriliyor. Öykülerden tadımlık birkaç paragraf sizleri bekliyor, buyurun:
Pare Pare / Manolya Gürocak
Ben, Ayşe. Dehrin bin bir çeşit musibetle cefa ettiği, kanını emdiği, ruhunu sömürdüğü, zihnini istismar ettiği milyarlarca yaralı çocuktan bir tanesiyim. Ben dâhil artık dünyada herkes biraz herkes gibi. Ama elle gelen düğün bayram. Sentinel adasındaki yerliler hariç, dünyadaki hemen her insan herkesleşme sürecinin ya kurbanı ya aktörü ya da küresel sistemin getirdiği bir sonuç olarak deneyimlemek zorunda kalmış. Ben çok şükür faillerden değilim, keşke kurban da olmasaydım. (…)
Ben Ayşe. Severek, çalışarak, yürüyerek iyileşmekteyim. Akla muhtaçlardan akıl almaktan nefret ederim. Damdan düşen isterim.
Üç Kısa Öyküden: Siyahî Bir Yapısöküm Örneği / Sadık Yalsızuçanlar
Burkina Faso, yirmi altı Haziran iki bin yirmi altı günü, Fransa’yla diplomatik ilişkilerini bitirdiğini açıkladı.
Deliçay’ın Yazbozu /Özcan Ünlü
Muhsin acı bir tebessümle masanın altındaki kilitli çekmeceye uzandı. Çıkardığı ceylan derisi cönk masaya değdiği anda, lambanın fitili çıtırdadı, cam fanus islendi ve gölgeler odanın duvarlarında can çekişen devasa figürler gibi uzadı. Derinin üzerine is mürekkebi ve aşı boyasıyla düşülmüş mısralar, taze bir yara gibi parıldıyordu:
Gözün gördüğü sınır, / Suyun unuttuğu kıyıya yabancıdır. / Mülk mühürde değil, / Toprağı süren çarığın izinde can bulur. / Cetveli vuran el çürür, / Çay gelir kendi bendini kendi kanıyla yıkar.
Ekrem Bey dehşetle geriye çekildi çünkü haritanın üzerindeki o mavi kanal çizgisi bir anlığına kâğıttan sıyrılıp masanın üzerine doğru kabaran siyah bir yılan gibi kıvrılmış, cönkün kenarlarına dolanmıştı. Zemin hafifçe sarsılıyor, konağın temelleri altından Deliçay’ın boğuk kükremesi geliyordu. O an odada ne modern hukukun maddeleri ne de sermayenin kudreti kalmıştı. Yalnızca bin yıllık toprağın, üzerine zorla giydirilmek istenen yabancı zırhı parçalamaya hazırlanan metafizik öfkesi vardı.
Gazze’nin Gözlerindeki Sessizlik / İlknur Polat
Bir yerin adını değiştirmek, onu hemen başka bir yere dönüştürmezdi. Bir toprağa sonradan dikilen yeni duvarlar, orada daha önce kurulmuş hayatı bütünüyle yok edemezdi. Çünkü toprağın hafızası tapulardan, tabelalardan ve sonradan çizilmiş sınırlardan daha eskiydi. İnsanlar eski adı söylemeye devam ettiği müddetçe, o isim görünmeyen bir kapı gibi açık kalırdı. Çünkü bir toprağın hafızasını yalnızca üzerinde duran binalar değil, onu yıllarca aynı kelimeyle çağıran insanlar da kurardı.
Belki de bu yüzden bazıları yalnızca toprağı değil, o toprağın hatırlama biçimini de değiştirmek isterdi. Evleri yıkmak yetmezdi; eski adların unutulması, eski hikâyelerin susması, insanların kendi geçmişlerine yabancılaşması gerekirdi. Bir hafızayı susturmak, bir evi yıkmaktan daha kolay görünse de daha uzun sürerdi.
Fikir Sözlüğü / İsmail Kılınç
Kızı eve geç geldi. Ağzında sakızla salona girdi. Babasının uyanık olmasını beklemiyordu. Bir süre bakıştılar. Adam, kadife bir ses tonuyla “Nerde kaldın kızım?” dedi. Zeynep Ece, annesini işine gelmeyen her sorusunda azarlar hatta zaman zaman hakaretler savururdu. Ancak babasına kızsa bile ivedilikle odasına geçer kapısını çarpar ve asla tek cümle etmezdi. Güzel Sanatlar Fakültesi’nde Grafik Tasarım bölümü okuyordu. Fakülteye başladığı günden beri davranışları hızla değişmiş, özenti bir kıza dönüşmüş, sadece yiyip içen, gezip tozan ve arkadaş türküsüne tutunan bir “varlık”a dönüşmüştü. Başını yere eğip «Arkadaşta ders çalıştık.» dedi. Adam müstehzi bir gülümsemeyle «Her gece mi?» dedi. Zeynep Ece sustu. Odasına geçemedi. Evin duvarları üstüne üstüne gelmiş sanki onun hareket etmesini engelliyordu. “Hatırlar mısın?” dedi adam. “Bir ara seninle fikir sözlüğü oluşturmuştuk.” Kızı afalladı, “Evet.” diyebildi. Adam yerinden kalkıp gümüşlük çekmecesinden aile albümünü çıkardı. Sessiz kaldı bir süre. Kızı merakla onu izliyordu. Adam sayfaları çevirerek fotoğraflarda gezindi. “Heh bu kız, benim kızım.” Zeynep Ece, hiçbir şey anlamamıştı. “Ben bu kızımın suretlerine bakarak konuşacağım zira karşımda zaten beni dinlemeyecek.” dedi. Sonra kendi kızının gözlerine en haşin bakışını yaparak “Bu arada sigaraya başlamışsın, afiyet bal zıkkım olsun!” dedi. Zeynep Ece, renkten renge girdi. Babasının bu konudaki hassasiyetini anımsadı. Tırnağını yemeye başladı. Gerçekten de o lise son sınıftayken bir sözlük oluşturmuşlar, sözlüğe babasının teklifiyle “Fikir Sözlüğü” adını vermişlerdi. Nice kavramları adam, bıkmadan usanmadan kızına anlatmış, kendi bilmediklerini sözlükler karıştırarak bulmuşlardı. Adam, aynı çekmeceden sözlüğü çıkardı. “Ben hâlâ saklıyorum bunu.” dedi. Kızı “Baba şimdi sözlük falan ne alaka, ben liseli miyim?” dedi. Adam, “Şşşşşt” dedi ve ekledi “Onca sözcük arasından ‘sömürge’ sözcüğüne çok takılmış ve şu soruyu sormuştun: Sömürgeci ülke diyebiliyorsak sevmediğimiz ve bize bıkkınlık veren insanlara da sömürgeci insan diyebilir miyiz?” Zeynep Ece, babasının verdiği mesajı anlamaya başlamış, iyice kızarmıştı. “Baba sen bana ne demek istiyorsun?” dedi. Adam kendinden emin bir edayla “Ben sana ‘kızım’ demek istiyorum; ama sanırım sen benim sömürgeci kızımsın.” dedi. Susmadı. Susarsa kızı “sözde sinir krizi” geçirip kendini odasına kapatacaktı. Huyunu ezberlemişti. Devam etti “Bir an olsun doğrudan ayrılmamak için mücadele eden babanın umutlarını, senin için hayır dualar eden annenin hayallerini sömürdün. Bilmem kaç yıl oldu, kızımızla olan bağımızı sömürdün. Gece uykularımızı, gündüz huzurumuzu sömürdün. İnsanlarla muhabbet edeceğiz, kelimelerimi hatta tebessümümüzü sömürdün. Değerlerle olan bağımızı sömürdün. Sana, gözlerine, saçlarına doya doya bakıp evladım deme şükrümüzü sömürdün. Önceleri sen hata yapınca sızlanırdık. Sızımızı sömürdün. Verdiğin sözleri tutardın, sözümüzü sömürdün. Sen bizi, bizi sömürenlerden daha çok sömürdün kızım…”
Zılgıtlar / Samira Azzam – Türkçesi: Zeynep Hüseyin
Cemil şu an gelin alıyordu; peki Selma’ya, ona uçup gideceği bir çift kanadı kim verecekti? Yanında ne bir anası ne de babası olmadan evleniyordu. Etrafında kendi ailesinden akrabalarından kimseyi göremeyen Cemil kim bilir ne büyük bir kimsesizlik hissediyordu? Hepsi gelinin yakınlarıydı: Annesi, babası, kardeşleri, akrabaları… Şüphesiz onlardan biri nikahta şahitlik edecek. Selma, damat ile aynı kanı taşıyan genç amcazadelerinden birinin şahit olmasını çok isterdi. Nasıl olur da kimsesiz biri gibi evlenebilirdi?
Aynu İlahileri Derlemesi Önsöz / Çiri Yukie
Bir Aynu olarak doğan ve Aynu dilinin koynunda büyüyen ben; yağmurlu akşamlarda, karlı gecelerde fırsat buldukça bir araya gelen atalarımızın dillerinden düşürmediği sayısız anlatı arasından, o küçücük hikâyelerden bazılarını kalemimle yazıya döktüm.
Bizleri tanımak, anlamak isteyen pek çok insan tarafından bunların okunmasına vesile olabilirsem atalarımla birlikte bunu sonsuz bir kıvanç, tarifsiz bir bahtiyarlık sayarım. 1 Mart 1922
Şeftali Çocuk / Momotarou Masalı – Türkçesi: Lalenur Özer
“Yardım edin bize!” diye bir sürü şeytan kaleden fırlamış. En sonunda ise öncekilerden daha da büyük bir şeytan fırlamış ortaya.
“Sizin gibi küstah veletler, bendeniz günlerini göstermeden gidemezler.” diye gürlemiş şeytan. Elinde de parıl parıl parlayan uzun bir demir sallıyormuş.
“Sen misin bunların başı?” dediğindeyse Şeftali zıplayarak yukarıya demirin üzerine çıkmış.
“Seni zalimlerin zalimi! Köylülere yaptığın eziyetin bitti artık! Şimdi tadacaksın yumruğumun adaletini!”
“Ah çok acıdı canım! Özür dilerim, özür dilerim! Lütfen bağışla yalvarırım!”
“Söz ver bir daha yapmayacağına.”
“Söz veriyorum, yalan söylemem asla. Hazinelerimi vereyim sana.”
Şeftali, kalenin gümüşlerini, altınlarını, değerli kumaşlarını tıka basa doldurmuş çantasına ve böylece dönmüş ninesiyle dedesinin yanına. Hep beraber mutlu mesut bir arada yaşamışlar.
Yitiksöz 38’de Feyzanur Emiroğlu, Melek Demirdöğen, Betül Ünlü Kocakoç, Sercan Ceylan, Erol Çetin, Nigar Gizem Ünal, Mustafa Zahid Ergün, Sema Noyan ve Ulaş Bingöl Postkolonyalizm’i ele alan kitaplara ve yazarlara değinmiş, her biri ayrı bir dünyadan aynı trajedilerin anlatıldığı dünyalara.
Yitiksöz sömürgeciliğin sterilize edilmiş biçimi postkolonyalizmi tüm yönleriyle ele alan bu sayısıyla bir yerde çağın insanına “Her daim dikkatli ol, seni sömürmek isteyenler yeni biçimler deniyor” diyerek onun dikkatini çekmeye çalışıyor. Şu anda yapay zekâyı kullanarak insanın tasavvur etme, tahayyül etme ve tefekkür etme becerilerini imha etmek için son adımını atmaya çalışan uluslararası emperyalist sisteme direnmemizi söylüyor. Bunun yolunun da Hz. Peygambere vahyolunan Yüce Kitabımız Kur’an-ı Kerîm’i ve bu vahye muhatap olan Hz. Muhammed (AS) Efendimizin örnekliğini idrak ederek içselleştirmemizden geçtiğini hatırlatıyor. Nesnelere ve şeylere köle olmaktan vazgeçip Allah’a kul olmak insanı özgürleştiren tek yoldur. Yitiksöz bu yolda yürümeye emin adımlarla devam ediyor.
Yitiksöz 38’i şu sitelerde elektronik olarak okuyabilirsiniz:
https://duranboz.com/category/yitiksoz/
