Amr b. Âs Camii’nde Bir Cuma Namazı
Önceki yazıda Kahire ile söze başlamış aldığımız bazı kitapların isimleriyle devam etmiştik. Bu yazıda kalan bazı kitapları zikretmeye, öncesinde bazı notları aktarmaya çalışacağız. Kahire denilince bir taraftan Abdüssamed’in ve Mustafa İsmail’in diğer taraftan Ümmü Külsüm’ün sesini duyar gibi oluruz. Haritaya baktığımızda Mısır Türkiye’ye, Türkiye Mısır’a karşı sahillerden seslenir gibiler. Mısır kelimesinin zaman zaman Kahire için de kullanıldığı durumlar söz konusu olabilmektedir. Köy veya başka bir yerden Kahire’ye yolculuk yapan birinin “Kahire” yerine “Mısır’a (şehre) gidiyorum” şeklinde bir ifade kullandığını duymak mümkündür.
Kahire’de özellikle büyük camilerde cuma günlerinde vaaz yerine ekseriyetle Kur’ân tilavet edilir. Hutbeler ise bir vaaz süresi kadar yarım saatten fazla bir zaman alır. Bayram namazları, bazen açık alanlar ve stadyumlarda muhteşem kalabalıklarla eda edilse de ekseriyetle camilerde eda edilir. Ramazan ayında camilerde itikâfa girenlere rastlamak mümkün olduğu gibi bazen de dış mekânlarda açılan iftar sofralarını görmek mümkündür. Kahire’de bazı camiler hatipleriyle ün salmışlardır. Amr b. Âs tarafından Fustat’ta yaptırılan Amr b. Âs Camii bunlardan biridir. Hatipliğini uzun bir zaman Muhammed Abdullah Dirâz’ın La morale du Coran adlı eserini Düstûrü’l-Ahlâk fi’l-Kurʾân/Kur’ân Ahlâkı adıyla Fransızca’dan Arapça’ya tercüme eden ve aynı zamanda Dirâz’ın damadı olan Prof. Abdüssabûr Şâhin (1929-2010) yapmıştır.
Kaldığımız yere bir hayli uzak olan Amr b. Âs Camii’nde cuma namazını eda etmek için erkenden evden ayrıldık. Kimi zaman modern caddelerden kimi zaman da eski sokaklardan geçerek yolumuza devam ettik. Eyyûbîler ve Memlükler dönemini yansıtan taş yapılı tarihi eserlerle dolu kadim bir şehrin ara sokaklarından geçerek caminin olduğu yere vardık. Taç kapısından içeri girdiğimizde geniş, üstü açık avlusu ve revaklı yapısı bizi karşıladı. Revaklı kısımlarda halılar serilmişti. Bir yaz sıcağında mermerle döşeli geniş avlusu bağrını şadırvandan akan serin sularla serinletiyordu.
Cuma Hutbesi’nde Nasr Hâmid Ebû Zeyd Meselesi
Biraz önce zikrettiğimiz üzere, Amr b. Âs Camii’nin hatibi, daha önce de birkaç defa dinleme fırsatı bulduğumuz, yıllarca bu görevi deruhte eden Abdüssabûr Şahin idi. Hatip, âdeti olduğu üzere birinci hutbede birkaç âyeti tefsir eder ikinci hutbede ise kısaca güncel konulara değinirdi. Bu seferki ikinci hutbede işlenen konu ise, kendisinin de taraf olduğu ve aynı zamanda gazete ve dergilerde gündem olan Nasr Hâmid Ebu Zeyd meselesi idi. İşin özü, Ebu Zeyd profesörlük için başvuru yapmış, ancak jüri üyelerinden biri olan Abdüssabûr Şâhin’in Ebu Zeyd’in görüşleri hakkındaki olumsuz raporu nedeniyle unvan kendisine verilmemiştir. Daha sonra bu unvanı alan Ebu Zeyd, meseleyi kendi görüşündeki gazete ve dergilerde dile getirmiş, bu vesileyle de hatip, konuya değinmek zorunda kaldığını ifade etmiştir. Konu, gündemi bir hayli meşgul etmiştir. Ebu Zeyd, Hollanda’ya gitmiş, 2010 yılında Mısır’da vefat etmiştir.
İslâm ile Şereflenen Murad Hofmann ve Islam als Altarnetive Kitabı
Cuma hutbesinde Abdüssabûr Şahin’den dinlediğimiz diğer bir konu ise, Alman asıllı diplomat Murad Hofmann’ın (ö. 2020) Türkçeye İslâm Gerçek Alternatif adıyla çevrilen der İslâm als Alternative adlı eserini zikretmesi ve yazarının Müslümanlığı seçtiğinden bahsetmesi idi. Murad Hofmann adını ilk kez Amr b. Âs Camii’nin hatibinden duymuş olduk. Hofmann’ın Arapça’ya el-İslâm ke-Bedîl adıyla çevrilen kıymetli kitabını Kahire’de alıp okumuştum. Hofmann, 1987-1990 yıllarında Cezayir’de, 1990-1994 yıllarında Fas’ta Almanya konsolosu olarak görev yapmıştır. Murad Hofmann 2020’de vefat etti.
Kahire/Kitapları
Kitapların isimlerine geçmeden önce bir hususu belirtmekte yarar vardır. Kitapların adlarını zikretmemizdeki gaye bir nebze de olsa kitâbiyata diğer bir ifadeyle literatüre katkı sağlamak ve kitap(lar)ın (yayın/cıların) serüvenine (1993 öncesi) ışık tutmaktır. Kaldığımız yerden devam edecek olursak Kahire’den satın aldığımız kitapların isimleri konularına göre şöyledir.
Siyer-Tarih: Süheylî’nin Ravzü’l-Ünüf, İbn Seyyidinnas’ın Uyûnu’l-Eser, İbn Kayyim’in Zâdü’l-Meâd, Muhammed el-Hudarî’nin Nûru’l-Yakîn fî Sîreti Seyyidi’l-Mürselîn, Muhammed Hüseyin Heykel’in Muhammed (s.a.v), Muhammed Rızâ’nın Muhammed ve Taha Hüseyin’in Alâ Hâmişi’s-Sîre (1. cilt). Tarih kitaplarından: İbnü’l-Esîr’in el-Kâmil fi’t-Târîh (10 cilt), Hasan İbrahim Hasan’ın önemli eseri Târihu’l-İslâm (4 cildin tamamı Kahire’de okundu), Emîr Şekib Arslan’ın el-Hulelü’s-Sündüsiyye (3 cilt) ve Târihu Gazavât’l-Arab adlı iki eseri ve dğr.
Biyografi/Bibliyografya: Sahabe biyografisi hakkında İbnü’l-Esîr’in Üsdü’l-Ğabe ve İbn Hacer’in el-İsabe, İsmail Paşa’nın Hediyyetü’l-Ârifîn, Hayreddin Zirikli’nin el-A’lâm ve Abdülhalim Cündî’nin dört mezhep imamının ismini taşıyan eserleri yanında Cafer-i Sâdık ve Muhammed Abduh adlı çalışmaları alınmıştır. Kitap isimleri ve fenler hakkında yazılan bibliyografik eserlerden Kâtib Çelebî’nin Keşfü’z-zunûn ve Bağdatlı İsmail Paşa’nın Keşfü’z-zunûn zeyli olan İzâhu’l-Meknûn adlı eserleri satın alınmıştır.
Kelam/Felsefe: Eş’arî’nin Makalâtü’l-İslâmiyyîn, Maturudî’nin Kitâbü’t-Tevhîd, Beyhaki’nin el-Esmâ ve’s-Sıfât, Râzi’nin Kitâbü’l-Muhassal, Adudüddîn el-îcî’nin el-Mevâkif, Şerîf Cürcânî’nin Şerhü’l-Mevâkif-Beşinci Mevkif, İlahiyat-, Teftazânî’nin Şerhü’l-Makâsıd, İİbnü’l-Hümâm’ın el-Müsâyere fi İlmi’l-Kelâm adlı eserler yanında İbn Hazm’ın el-Milel ve’n-Nihal, Gazâlî’nin İhyâ’sı başta olmak üzere Tehâfütü’l-Felâsife ve Makâsıd, Şehristânî’nin el-Milel, İbn Rüşd’ün Tehâfütü’t-Tehâfüt isimli kitaplar alınmıştır.
Gramer/Sarf/Belâgat: İbn Hişâm’ın Katrü’n-Nedâ, Şüzürü’z-Zeheb, Muğni’l-Lebîb ve Evdahu’l-Mesâlik adlı dört kitabı; İbn Akîl’in Elfiye Şerhi, Üşmûnî’nin Menhecü’s-Sâlik ilâ Elfiyyeti İbn Mâlik (Bedreddin el-Aynî’nin Şerhu’ş-Şevâhid’iyle) ve İbn Mâlik’in Metnü’l-Elfiyye, Muhyiddin Abdülhamid’in Mebad-i Durûsi’l-Arabiyye, Ali el-Cârim ve Mustafa Emîn’in hazırladıkları en-Nahvü’l-Vâdıh, ilk aldığım kitaplardan biri olan Fuâd Na’met’in Mulahhas Kavâidü’l-Lugati’l-Arabiyye ve Muhyiddin Abdülhamid’in et-Tuhfetü’s-Seniyye. Sarf konusunda Şezâ’l-Arf, belagat ilgili Seyyid Ahmed el-Hâşimî’nin Cevâhirü’l-Belâga, Ali el-Cârim ve Mustafa Emîn’in el-Belâgatül-Vâdıha adlı eserleri alınmıştır.
Sözlük: Zemahşeri’nin Esâsü’l-Belâga, Fîrûzâbâdî’nin Kâmûsü’l-Muhît, Ebû Bekir Râzî’nin Muhtârü’s-Sıhâh, Kefevî’nin el-Külliyât, Mutarrizî’nin el-Muğrib, Feyyûmî’nin Misbâhü’l-Münîr, el-Mu’cemü’l-Vecîz ve el-Müncid adlı sözlükler alınmıştır.
Not: Bazı kurumların yayınladıkları kitaplara geçmeden önce kitaplarını aldığımız bazı yazarların adlarını zikretmek gerekirse şu isimleri sayabiliriz. Gazzâlî, Râzî, Abduh külliyatı/el-A’mâlü’l-Kâmile (nşr. Muhammed İmâra), Hüseyin Atay’ın ifadesiyle son kelamcı Mustafa Sabri (4 ciltlik Mevkifü’l-Akl’i Kahire’de okundu), Zâhid Kevserî, Mustafa Râzık, Ali Sami Neşşâr, Muhammed İmare, Enver Cündî, Muhammed Hüseyin Zehebi, Malik b. Nebî, Ebu Zehre, Ahmed Şelebi, Muhammed Behiy, Abdullah Dirâz, Mustafa Sibai, Sâdık Râfii, Abdürrezzâk Nevfel, Abbas Akkâd ve dğr.
Kurumların Yayınladıkları Kitaplar
Hey’etü’l-Mısrıyye el-Âmme li’l-Kitab (Mısır)
Mısır’da bir devlet kurumu olan Hey’etü’l-Mısrıyye el-Âmme li’l-Kitab pek çok kitap neşretmiştir. Söz konusu kurum, el-Muvâcehe/Karşı Duruş! et-Tenvîr/Aydınlatma! mottosuyla daha önce farklı tarih ve yayınevleri tarafından yayınlanan bazı kitapları yeniden piyasaya sürmüştür. Muhammed Abduh’un el-İslâm beyne’l-ilm ve’l-Medeniyye, Taha Hüseyin’in (ö. 1973) Müstakbelü’s-Sekâfeti fî Mısr, Rifâa Râfi‘ Tahtâvî’nin (ö. 1873) Tahlîsu’l-İbrîz fî Telhîsi’l-Bârîz, Abdurrahman Kevâkibî’nin (1854-1902) Tabâiu’l-İstibdâd, Farah Antun’un Felsefetü İbn Rüşd, Ahmed Lutfî es-Seyyid’in (ö. 1963) Kıssatu Hayatî, Abbâs Mahmûd Akkad’ın (ö. 1964) el-İslâm fî’l-Karni’l-İşrîn ve Hasan Hanefî’nin (ö. 2021) Da’vetün li’l-Hivâr.
el-Meclisü’l-Vatani li’s-Sekâfeti ve’l-Fünûn ve’l-Âdâb (Kuveyt)
Kuveyt merkezli olan kurum, “âlemü’l-ma’rife/bilgi dünyası” başlığıyla her ay bir kitap yayınlamıştır. Telif olarak Muhammed İmare’nin el-İslâm ve Hukûku’l-İnsân, ناهدة البقصمي Nâhide el-Baksamî’nin el-Hendesetü’l-Verâsiyye ve’l-Ahlâk (Genetik Mühendisliği ve Ahlak), Mekârim el-Ğamrî’nin Müessirât Arabiyye ve İslâmiyye fi’l-Edebi’r-Rûsî, Üsâme Sa’d Ebû Serî‘’in es-Sadaka min Manzûri İlmi’n-Nefs adlı eserleri neşretmiştir. Arapça’ya çevri olarak, Aleksander Stipcevic’in Povijest Knjige/Târîhu’l-Kitab, Crane Brinton’un The Shaping of Modern Mind/Teşkîlü’l-Akli’l-Hadîs, Michael Argyle’in The Psychology of Happiness/Sikolocya’s-Saâde, Jacques Choron’un Death and Westerb Thought/el-Mevtü fi’l-Fikri’l-Ğarbi, Geoffrey Parrinder editörlüğünde World Religions From Ancient History to the Present/el-Mu’tekadâtü’d-Diniyye Lede’ş-Şuûb.
Ezher Dergisi’nin Hediye Verdiği Kitaplar
Ezher Üniversitesi’nin neşrettiği dergi, her ay bir kitap (alabildiğimiz kadarıyla, ekseriyeti Kahire’den bazı sayıları İstanbul, Ankara ve İzmir’den) okuyucularına hediye etmiştir. Kitaplar ve müelliflerinin isimleri şöyledir. Mahmûd Abdülmütecellî Halîfe’nin el-İmâm Mâlik (2 sayı), Yûsuf el-Kettânî’nin el-İmâm el-Buhârî ve el-İmâm el-Hattâbî adlı iki çalışması, Nevevî’nin et-Tibyân fi Âdâbi Hemeleti’l-Kur’ân’dan Şeçkiler (2 sayı) ve Büstânü’l-Ârifîn (2 sayı), Süyûtî’nin Kavâid Mühimme Yehtâcu ileyhâ el-Müfessir, İzzeddin b. Abdüsselam Sülemî’nin Bidâtetu’s-Sûl fî Tafzîli’r-Resûl ve Ebû İshâk İbrâhîm b. Müflih’in -el-Muhtâr/Seçkiler- Mesâibü’l-İnsân min Mekâidi’ş-Şeytân (2 kitap).
Abdurrahman Tâc’ın es-Siyâse eş-Şer’iyye ve’l-Fıkhu’l-İslâmî, (2 sayı), Abdullah Mebrûk en-Neccâr’ın el-Hisbetü ve Devrü’l-Ferdi fîhâ, Behrâm b. Abdülazîz’in (ö. 805) manzum eseri el-Mesâilu’l-Fıkhıyye elleti lâ Yu’zarü fîhâ bi’l-Cehl (Muhammed el-Emîr es-Sinbâvî (ö. 1232) şerhiyle), Mahmûd Abdülmütecelli Halîfe’nin el-Kazâu bi’ş-Şâhidi ve’l-Yemîn, Ali el-Hafîf’in Bahsün fî Hükmi’ş-Şeriati ala Şahâdâti’l-İstismâr bi Envâiha’s-Selâs…, Muhammed Seyyid Tantâvî’nin el-Muamelât fî İslâm ve Hadîsü’l-Kur’ân ve’s-Sünne ani’z-Zirâa adlı iki eseri, Câdülhak Ali Câdülhak’ın Fetâvâ el-İmâm el-Ekber, Havle İttifâkiyyeti’l-Kazâ alâ Eşkâli’t-Temyîz Zıddı’l-Mer’et mine’l-Manzûri’l-İslâmî, el-Mescid İnşâen.. Risâleten.ve Târihen ve et-Tufûle fî Zıllı’ş-Şeriati’l-İslâmiyye adlı dört eseri, Yâsin Süveylim’in Taha Hükmü’l-İslâm fî Erbâhi Şahâdâti’l-İstismâr ve Vedâii Sanâdiki’l-İddihâr.
Ahmed Muhammed Kerîme’nin es-Sünne en-Nebeviyye eş-Şerîfe, Abdülmunsif Mahmûd Abdülfettâh’ın Menhecü’d-Da’veti’l-İslâmiyye mine’l-Kur’âni’l-Kerîm ve’s-Sünneti’n-Nebeviyye, Muhammed Ebû Zehre’nin el-Müctemau’l-İnsânî fî Zıllı’l-İslâm, Abdullah Nâsır es-Serhân’ın Riâyetü’l-Müsinnîn fi’l-İslâm, Ali Muhammed Hasan el-İmârî’nin er-Rîh ve’r-Riyâh fî’l-Kur’âni’l-Kerim ve fî Kelâmi’l-Arab, Muhtârât min Türâs Muhammed Mustafa el-Merâği, Ahmed Arafât el-Kâdî’nin Hasâisu’t-Terbiyeti’l-İslâmiyye inde’l-İmâmi’l-Ğazâlî, Simâru min Kâati’l-İmâm Muhammed Abduh-Mahmud Hamdi Zakzuk-Ahmed Ömer Haşim-Nasr Ferid Vâsıl, Ahmed Abdürrahin es-Sâyih’in el-Ğazvü’l-Fikrî fî’t-Tasavvuri’l-İslâmî, Mustafa Desûkî’nin el-Müslimûn fî Almanya Usûlen..ve Hecerât, Reddü Hey’eti Kibâri’l-Ulemâ alâ Kitâb el-İslâm ve Usûlü’l-Hükm.
Not: Kahire kitap fuarını gezerken ana cadde üzerindeki kaldırımda a’mâ (gözleri görmeyen) birinin kitap sattığına şahit oldum. Yine ana cadde üzerindeki bir satıcıdan Prenses Kadriye Hüseyin’in Türkçe kaleme aldığı Temevvücât-ı Efkâr adlı eserini satın aldım.
Sözü, Mısırlı şair İsmail Sabri Paşa’nın (1854-1923) cinasa güzel bir örnek olan mısralarıyla bitirelim. Mısralar, kendisinden Ali Cârim ve Mustafa Emîn’in Belâgatül-Vâdıha’sının bir kısmını okuduğumuz hocanın dilinden alınmış ve kitabın kenarına kaydedilmiştir.
دَقَقْتُ البَابَ كَلَّ مَتْنِي
فَلَمَّا كَلَّ مَتْنِي كَلَّمَتْنِي
فَقُلْتُ ياأسماءعِيلَ صَبْرِي
فَقَالَتْ يَاإسمَاعِيل صَبْرِي
