Mekke-Medine-CiddeMekke ve Medine çeyrek asır boyunca Kur’ân’ın aydınlattığı iki şehir olmalarının yanında Mekke, Hz. İbrâhim ve Hz. İsmail’in inşa ettikleri Kâbe’nin bulunduğu şehirdir. Geçmişten günümüze kadar her iki şehir (haremeyn) hac ve umre vesilesiyle sene boyunca önemli sayıda ziyaretçi ağırlamaktadır. Mekke, Mescid-i Haram başta olmak üzere, Arafat, Mina, Müzdelife gibi kutsal mekânları da içerisinde barındırmaktadır. Hac ve umre yapmak için milyonlarca insan bir araya gelince bir taraftan izdiham oluşurken diğer taraftan hayat bütün yönleriyle bir canlılık kazanmaktadır. Mekke, akıp giden trafiği, gece gündüz kesilmeyen uğultusu, çarşılarında biteviye devam eden alış verişi, hurma pazarları, marketleri, mağazaları, aktarları, oyuncakçı dükkânları ve daha nice mekânıyla hayatın gece gündüz demeden su gibi aktığı bir şehirdir. Bütün bunlarla birlikte özellikle de dışarıdan gelenlerin her vakit toplanıp dağıldıkları yerlerden biri Kâbe diğeri Mescid-i Nebevî’dir. İbadet hayatı yanında sosyal ve ticari hayat da canlılığını her daim muhafaza etmektedir. Kur’ân’da: “Böylece kendileri için faydalı olan şeyleri açık seçik görsünler ve Allah’ın onlara rızık olarak verdiği, belirlenen günlerde kesecekleri kurbanlık hayvanlar üzerine O’nun adını ansınlar. Artık onlardan hem kendiniz yiyin hem sıkıntı içindeki yoksulları doyurun.” (Hac 28) buyurulmaktadır.
Mekke ve Medine Kitapçıları
Çok da geç olmayan bir zamanda Mekke ve Medine’nin sokak ve caddelerinde ilerlerken ticari mahaller yanında daha sık karşılaştığımız mekânlardan biri de kitapçılardı. İnsanların yoğun olduğu Haremeyn civarında görebileceğimiz bu yerlerde kitaplar yanında Kur’ân kasetleri, sonraları cd şeklini alacak malzemeye ulaşmak mümkündü. Günümüzde ise aynı manzara ile karşılaşmak maalesef artık mümkün görünmemektedir. Özellikle de internetin pek çok işlevi görmesi eskiye rağbeti bir hayli azaltmıştır. Yine de farklı bölgelerde kitapçılar olsa da her iki mescidin yakınlarında kitapçılara rastlamak imkânsız hale gelmiştir.
Mekke’de Aziziye ve Mesfele bölgelerinde, Mescid-i Haram’ın Merve tarafında, Cin Mescidi’nin civarında kitap satan dükkânlar vardı. Aziziye Caddesi’nde el-Esediyye adlı büyük bir kitapçı halen varlığını sürdürmektedir. Ahmed Muhtâr Ömer’in yazdığı İlmü’d-Delâle ve diğer bazı kitapları buradan almıştım. Medine/Mescid’in kuzeyinde Dâru’z-Zaman adlı büyük bir kitapçı vardı. Muhammed Zuhaylî’nin el-Kâdi el-Beyzâvî el-Müfessir adlı eserini buradan almıştım. Medine/Saltana Caddesi üzerinde üniversiteye giden yolda oldukça büyük bir kitapçıyı ziyaret etmiştim. Medine’de Kuba Caddesi’nde daha çok okul kitapları ve malzemesi satan başka bir kitapçı vardı. Buradan Arapça-Almanca bir sözlük ile Nevevî’nin el-Erbaîn adlı eserini satın almıştım. Mescid-i Nebevî’nin kuzeyinde yer alan otellerin altında kitapçılar olduğu gibi avlusunda ve etrafındaki sokaklarda bazen Kur’ân ve ilahi seslerinin yankılandığı aynı zamanda kitapların da satışa sunulduğu küçük mekânlar vardı.
Mekke-Medine Kitapları
Tarihe kayıt düşmek adına Mekke ve Medine’de satın aldığımız kitapların listesi şöyledir: Ebu Davud’un meşhur hadis kitabı Sünen; İbn Hişam’ın Hz. Peygamber’in hayatını anlatan es-Siretü’n-Nebeviyye; Bürhânüddîn Halebî’nin es-Sîretü’l-Halebiyye diğer adıyla İnsânü’l-Uyûn fî Sîreti’l-Emîni’l-Me’mûn; Muhammed Ali Sâbûnî’nin Safvetü’t-Tefâsir; Nesefî’nin Hanefi fıkhı hakkındaki eseri Kenzü’d-Dakâik; İbnü’l-Cezerî’nin Takrîbü’n-Neşr fi’l-Kırââti’l-Aşr; Mahmud Şâkir’in tahkikiyle olan Abdülkâhir Cürcânî’nin Esrârü’l-Belâğa ve Delâilü’l-İ’câz adlı iki eseri; Abdurrahman es-Sehâvî’nin el-Fahrü’l-Mütevâlî fîmen İntesebe li’n-Nebiyyi mine’l-Mevâlî; Muhammed Süleymân Selmân el-Mansûrfûrî’nin Rahmeten li’l-Âlemin (Arapça çevirisi); Safiyürrahmân el-Mübârekfûrî’nin er-Rahîku’l-Mahtûm ve Ravzatü’l-Envâr fî Sîreti’n-Nebiyyi’l-Muhtâr.
Hemmâm b. Münebbih’in Sahife’si; Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm’ın Fezâilü’l-Kur’ân; İbnü’l-Cevzî’nin Tehzîbü’l-Vefâ; İbn Kayyim el-Cevziyye’nin Medâricü’s-Sâlikîn; Murâdî’nin Silkü’d-Dürer fî A’yâni’l-Karni’s-Sâni el-Aşer; el-Emîr Şekib Arslan’ın Şevkî ev Sadâketü Erbaîne Sene; Subhî Sâlih’in Mebahis fî Ulûmi’l-Kur’ân (el-Esediyye kitapçısından); Muhammed Ebû Şühbe’nin el-Medhal li-Dirâsâti’l-Kur’âni’l-Kerîm (30 Riyal. el-Esediyye kitapçısından); Muhammed el-Emîn eş-Şınkıtî’nin Müzekkire fî Usûli’l-Fıkh; çağdaş bilginlerden Muhammed Gazâlî’nin Fıkhu’s-Sîre, Hulukü’l-Müslim ve Ceddid Hayâteke adlı üç kitabı; Şevkî Ebû Halîl’in Atlasü’l-Kur’ân (Kur’ân atlası) ve Atlasu es-Sireti’n-Nebeviyye (siret atlası), Muhammed İlyâs Abdülğanî’nin Târîhu Mekke el-Mükerreme Kadîmen ve Hadîsen, Târîhu’l-Mescidi’n-Nebevî eş-Şerîf, Târîhu’l-Medîneti’l-Münevvere el-Musavvar ve Buyûtu’s-Sahâbe Havle’l-Mescidi’n-Nebeviyyi’ş-Şerîf.
Almanca’dan Arapça’ya Saîd Hasan Buhayrî’nin çevrisiyle olan Medhal ilâ İlmi’n-Nas ve et-Tahlili’l-Lugavi li’n-Nas adlı iki kitap; Abdüssettâr Meyhûb’un el-İlâhiyat inde Nâsırüddin el-Beyzâvî (Mesfele’deki kitapçıdan); Abdülğafûr Mahmûd Mustafa Cafer’in et-Tefsir ve’l-Müfessirûn; Şa’ban Muhammed İsmail’in Medhal ilâ İlmi’l-Kırâât (22 Riyal. el-Esediyye kitapçısından); Ebû Hanife hakkında yazılan İbn Hacer el-Heytemî’nin Hayratü’l-Hisân ve Süyûtî’nin Tabyîdü’s-Sahîfe; Hannâ el-Fâhûrî’nin Târihu’l-Edebi’l-Arabî; Hamîs es-Saîd’in Mevakif Mezehe fihâ’n-Nebî; İbrâhîm Muhammed Hasan el-Cemel’in Ebnâu’n-Nebî, Muhammed Ahmed Îsâ’nın Evlâdu’s-Sahâbe ve Müfîd Kamîha’nın Şerhü’l-Muallati’l-Aşr.
Cidde Havaalanında
Hicaz’dan dönüş yolunda Cidde havaalanına geldiğimizde uçağın kalkış saatine bir hayli zaman vardı. Bunu fırsat bilerek havaalanında kısa bir gezinti yaptık. Bir tarafta yiyecek ve içecek satan mekânlar diğer tarafta hediyelik eşya ve kitap satan yerler vardı. Kitapçıda gözümüze çarpan Abdurrahman Ra’fet el-Bâşâ’nın Suver min Hayati Tabiin (Türkçe çevrisi: Tabiin Hayatından Tablolar) adlı eserini satın aldım. Daha önce de Suverün min Hayâti’s-Sahâbe (Türkçe çevrisi: Sahabe Hayatından Tablolar) ve Suverün min Hayâti’s-Sahâbiyât (kadın sahabilerin hayatlarından tablolar) adlı eserlerini satın almıştım. Cidde havalimanında satın almak isteyip de alamadığım kitap ise Ahmet b. Hanbel’in Müsned’i (6 cilt) idi. Kitabın ücreti 60 Riyal idi. Ancak kitabı satın almak nasip olmadı. Zira taşıma sorunu vardı. Sözü burada bitirirken vermiş olduğumuz bu bilgilerin yıllar öncesine kitabın arandığı zamanlara ait bilgiler olduğunu belirtmekte yarar vardır.
Not: Mescid-i Haram ve Mescid-i Nebevî’nin civarında bulunan kitapçılar yavaş yavaş tarihe karışsa da, kitaplara ulaşmak isteyenler için, her iki mescidin kütüphaneleri (ikinci katta) kitapseverleri misafir etmeye devam etmektedirler.
