Araştırmacı Yazar İsmail Doğan’ın Milli Folklor Dergisi’nde yayınlanan makalesinden aynen aktaralım.
“Kızılırmak üzerinden her geçişimde yatağından çıkmak için çırpınan, feryat eden coşkun suları görür ve düşünürdüm, ‘niye Kızılırmak?’ diye. Yaşını almış, çileler çekmiş, ağ pürçekli bir nineye sordum; ‘Yavrum bu akmayasıca, deli ırmak çok canlar aldı. Nice elleri kınalı gelinleri, koç yiğitleri, sabi bebeleri koynuna aldı. Baharın, bu deli ırmak coşar can ister, kızıl akar onun için Kızılırmak derler” dedi.
Deli ırmak üzengisiz tay misali coşup çağlar, her coşuşunda bir can alırdı ta ki taya vurulan gem gibi barajlarla sakinleştirilip, durdurulana kadar. Kızılırmak’ın çıktığı ve denize döküldüğü yerleri ne derece yaktığını bilemem ama Kırşehir’den geçerken bıraktığı izleri onun üzerine yakılan türkülerde, ağıtlarda görebiliriz. Kızılırmak üzerine yakılan türkülerden en çok bilineni Kırşehirli Âşık Said’e aittir. Cahit Obruk’un Kırşehirli Âşık Said adlı eserinde Kızılırmak ile ilgili Boğulan Gelin adıyla bilinen şu dörtlüklerine rastlıyoruz:
Kızılırmak selâmına durdun mu
Doğrulup da mâh cemalin gördün mü
Kanlı zalim yare bir yol verdin mi
Kuruyası senden geçti bir gelin
Kanlı Kızılırmak enginden akar
Ayrılık ateşi ciğerim yakar
Gelin kız karışmış çamaşır yıkar
Ilıca göl derler başı sılanın
Evvel bahar yaz ayları doğunca
Kızılırmak kenarını yol alır
Lale bitmiş sümbül boyun eğince
Kız oğlan nerkiz verir gül alır
Yarımın hayali gözümde perde
Beni genç yaşımda uğrattın derde
Sorsalar Said’e vatanın nerde
Akar Kızılırmak salında imiş
Oğluna yaktığı ağıtı ise aşağıdaki lehçe ve ağız orjinalitesine dokunmadan aktarmıştır.
gızılırmah ne belâlı başın var
hakga yaraşmadıh senin işin var
nuru yavrucun üç gardaşı var
alıp gitme nurumu dur gızılırmah
ala ördek ossarn uçmam gıyından
zatan hoşlanmazdım senin huyundan
abı zemzem ossa içmem suyundan
suyunu börüne çal gızılırmah
gannı gızılırmah bek çoşgun ahar
aynlıh ataşı ciyerim yahar
gözleyin nurumu nereden çıhar
nurumu kenara çal gızılırmah
gızılırmah adiresin ba mıdır
haber ver nerde nurum sa mıdır
dört yanın lale sümbül ba mıdır
ciyerin acısı zor gızılırmah
gızılırmah talhın verir guşlân
ahar durmaz gözümüzün yaşlan
nitdin adadahı gannı üleşleri
hasret kefenine sar gızılırmah
Karlı dağlara olan turizm rağbeti ırmaklara da olmalı. Bunun için yatırım ve yönlendirmeler yapılmalı. Sahipsizliğe terkedilmemeli. Sakarya, Yeşilırmak ve Kızılırmak bu güzel bölgemizin vazgeçilmezlerinden olarak yeterince değerlendirilmediğini düşünüyorum.
Samsun’un Vezirköprü, Sinop’un Durağan ve Boyabat’ında sonlandırdığımız yolculuğumuza, Çangal dağlarının yüksek ağaçları ve sisi arasında, denize 45 km yolu 1 saat 15 dakikada ancak gidiyoruz.
Tarihi coğrafyası ve folkloru ile bir büyük ırmak Kızılırmak.
