Ahmed Teymur Paşa
İlim ehli arasında haklı bir şöhrete sahip, bilge ve edip kişiliğinin yanı sıra kitap sevgisiyle de tanınan Ahmed Teymur Paşa, Mısır’ın yetiştirdiği önemli şahsiyetlerdendir. Mütefekkir ve şair Aişe İsmet Teymur onun ablasıdır. Kahire’de geniş bir âlim, edip ve şair çevresinde yetişmiştir. el-Hizânetü’t-Teymûriyye (Teymuriyye Kütüphanesi) gibi son derece kıymetli bir kütüphanenin sahibi olduğu gibi aynı zamanda, özellikle de dil konusunda, önemli eserler kaleme alan bir yazardır. Babası İsmâîl b. Muhammed el-Kâşif, Hidiv İsmâil Paşa döneminde divan reisliği yapmıştır. Dedesi Muhammed Kâşif, şair Ahmed Şevkî’nin dedesiyle birlikte Musul’dan Mısır’a göç etmiş ve buraya yerleşmiştir.
1871 yılında Kahire’de dünyaya geldi. Doğduğunda Ahmed Tevfik adı verildi. Bir süre bu isim kullanılmışsa da zaman içerisinde sadece Ahmed diye anıldı ve ailesinin ismiyle birlikte Ahmed Teymur olarak tanındı. “Teymur”, “demir” demektir. Henüz küçük yaşta babasını kaybeden Ahmed Teymur’un eğitimini ablası Aişe İsmet ile eşi üstlendi. Muhammed Mahmûd et-Türküzî eş-Şinkîtî, Hasan Tavîl ve Rıdvân b. Muhammed el-Mahallâtî gibi dönemin seçkin âlimlerinden dersler aldı. Türkçe ve Farsça’yı öğrendi. Beş yıl Fransız okuluna devam etmiş, bu süreçte Fransızca’nın yanı sıra Batı kültürünü yakından tanıma fırsatı buldu. Tâhir el-Cezâirî ve Muhammed Abduh gibi devrin önde gelen âlimlerinden ayrıca istifade etmiştir.
1899 yılında yirmi dokuz yaşında iken eşini kaybeden Ahmed Teymur Paşa, Muhammed, Mahmud ve İsmail adlı çocuklarını düşünerek bir daha evlenmedi. 1921’de Arap edebiyatında modern kısa hikâye türünün öncülerinden kabul edilen oğlu Muhammed’in vefatıyla büyük bir acı yaşadı. Mahmud Teymur’a gelince, modern Mısır edebiyatında kısa hikâyeciliğin önde gelen temsilcilerinden biri olmuş; Arap dili ve edebiyatı âlimi, romancı ve tiyatro yazarı olarak şöhret kazanmıştır.
Hizânetü’t-Teymûriyye/Teymûriyye Kütüphanesi
Hayatını ve servetini ilme adayan Ahmed Teymur Paşa, 1899 yılından itibaren bir kütüphane kurmaya karar verir. Bu kararında, 1894 yılında gerçekleştirdiği hac yolculuğu sırasında Medine’deki Arif Hikmet Kütüphanesi’ni ziyareti ve buradaki nadir eserlerden etkilenmesi önemli rol oynadı. Yarısından fazlasını yazma eserlerin oluşturduğu kütüphanesi zamanla 20.000 ciltlik değerli bir koleksiyona ulaşmıştır. İçerdiği eşsiz eserler sebebiyle Mısır Millî Kütüphanesi ve Ezher Kütüphanesi’nden sonra Mısır’ın en önemli üçüncü büyük kütüphanesi kabul edilmiştir. Okuduğu bazı yazma eserlerin üzerine kendi el yazısıyla “kare’nâhu/okuduk” notunu düşmüştür.
Ahmed Teymur’un Mısır Millî Kütüphanesi’ne vakfettiği kitaplar ve diğer eşyalar: dil, edebiyat, din, ahlâk, şer‘î ilimler, sözlük, ansiklopedi, tarih, coğrafya, sosyoloji, fihrist, koleksiyon ve resimler gibi farklı alanlara ait binlerce eserden oluşmaktadır. Kütüphanedeki eserler için dört ciltlik fihrist hazırlanmıştır. Meşhur âlimlerin hatlarıyla yazılmış belgeler, astronomi aletleri, porselenler, önemli şahsiyetlere ait kalem, hokka ve divitler, değerli ciltler ile Selâhaddîn Eyyûbî, Cemâleddîn Efgânî, Kâsımî, Cezâirî ve Hasan Tavîl gibi tanınmış zevatın resimleri, onun koruduğu müze niteliğindeki kültür hazinesinin önemli parçalarıdır. O, ilmin ve İslâm kültürünün hizmetinde kullanmak amacıyla çok sayıda değerli fotoğraf da çekmiştir. Günümüzde yıkılmış veya yok olmuş birçok tarihî eser, onun kamerasından çıkan bu fotoğraflar sayesinde varlığını sürdürmektedir. (TDV İslâm Ansiklopedisi)
Yüksek Ahlak Sahibi Bir Şahsiyet
Devrinin ilim ve fazilet ehlinin evinde bir araya gelip ilmî ve edebî sohbetler yaptığı Teymur Paşa, yüksek ahlâka sahip bir şahsiyettir. Mahmûd Sâmî Bârûdî, Tâhir Cezâirî, şair İsmail Sabrî gibi birçok seçkin şahsiyet onun evinde toplanırdı. İslâm dünyasının meseleleriyle yakından ilgilenen, Doğu ve Batı kültürlerine vâkıf, İslâm’a son derece bağlı ve ahlâkî faziletleri şahsında toplayan örnek biriydi. İslâm’a karşı olanlara veya ahlâkında bozulma gördüğü kimselere karşı hemen mesafe koyardı. Hem dünya malı bakımından hem de ahlâk, bilgi ve zekâ yönünden bir zenginliğe sahipti. Ödünç verdiği kitaplarını ihtiyaç duyduğu zamanlarda bile geri istemeye çekinirdi. Kitabı, ödünç verdiği kişinin yanına giderek, orada incelemeyi tercih ederdi. Makam ve mevkilerden hoşlanmayan yazar, 1930 yılında Kahire’de vefat etti. İmam Şâfiî’nin kabri yakınındaki aile kabristanına defnedildi. Vefatından sonra eserlerini yayımlamak üzere Lecnetü Neşri’l-Müellefâti’t-Teymûriyye adlı bir komisyon kuruldu. Bazı eserleri bu komisyon tarafından yayımlandı. Ahmed Teymur Paşa’nın eserleri, toplu halde el-Aʿmâlü’l-Kâmile (Bütün Eserleri) adıyla sekiz cilt hâlinde neşredilmiştir. (Mısır, 1443/2022).
Eserleri
Muazzam kütüphanesi ve yazdığı eserlerle son derece kıymetli bir miras bırakan Teymur Paşa’nın, son devir bilginlerinden Muhammed Ebu Zehre’nin ifadesiyle, eserlerinin üç mümeyyiz vasfı vardır: Dikkat, boşluk kabul etmeyen kısa öz ifadeler ve ibarelerindeki yormayan güzellik. Makaleleri, Müeyyed, Ziyâ, Muktetaf, Mukattam, Ehrâm, Hendese, Hilâl, Zehrâ, Hidâyetü’l-İslâmiyye ve Mecelletü’l-Mecmai’l-İlmiyyi’l-Arabî (Dımaşk) gibi dergilerde yayınlanmıştır. Çalışmaları ekseriyetle “dil” üzerinedir.
Dil Çalışmaları: Lehecâtü’l-Arab (Arap Lehçeleri); Esrârü’l-Arabiyye (Arapça’nın Sırları); Tashîhu’l-Kâmûsi’l-Muhît (Kâmûsu’l-Muhît’in Tashihi); Tashîhu Lisâni’l-Arab (Lisânü’l-Arab’ın Tashihi); Lüabü’l-Arab (Arapların Oyun(cak)ları); es-Semâ‘ ve’l-Kıyâs; el-Berkıyyât li’r-Risâle ve’l-Makâle; Hz. Ömer’den beri askerî erkâna, ilim ve kalem erbabına verilen lakap ve rütbelerden bahseden oldukça uzun isimli Risâletün Lugaviyyetün an er-Ruteb ve’l-Elkâb …; Zabtü’l-A’lâm; Mısır halk dili üzerine el-Kinâyâtü’l-Âmmiyye; atasözleri hakkında el-Emsâlü’l-Âmmiyye; halk diliyle ilgili Mu’cemü Teymûr el-Kebîr fi’l-Elfâzi’l-Âmmiyye; Evhâmü Şuarâi’l-Arab fi’l-Meânî; es-Süfünü’l-İslâmiyye ve Esmâühâ; uzun isimli diğer eseri el-Eslihetü’n-Nâriyye fi’l-Cüyûşi’l-İslâmiyye…; Ebyâtü’l-Meânî ve’l-Âdât fi’ş-Şi’ri’l-Arabî; Alî b. Ebî Tâlib Şi’ruhû ve Hikemuhû; Uyûbü’l-Mantıki ve Mehâsinuhu min Simâri ma Kara’tu; seçkilerden oluşan Muhtârât Ahmed Teymur (Tarâif min Revâii’l-Edebi’l-Arabî); El-Mevsûatü’t-Teymûriyye min Künûzi’l-Arab fil-Luga ve’l-Fen ve’l-Edeb; yemek isimleri hakkındaki Esmâu’l-At’ımati mâ Hüve Arabiyyün ve mâ Hüve Müvelledün ev Dahîlün.
Biyografi: Muhammed Resûlüllâh (s.a.v); Hz. Peygamber’in çeşitli İslâm ülkelerinde bulunan sancağı, hırkası, kadem-i şerifinin izi, kılıcı ve yüzüğü gibi mukaddes emanetleri konu edinen el-Âsârü’n-Nebeviyye; Muhammed Halîl Murâdî’nin (ö. 1206/1791) Silkü’d-Dürer adlı kitabının zeyli Terâcimü A’yâni’l-Karni’s-Sâlis Aşer ve Evâili’r-Râbi‘ Aşer; A’lâmü’l-Fikri’l-İslâmî fi’l-Asri’l-Hadîs; Târîhu’l-Üsreti’t-Teymûriyye; el-Mühendisûne’l-İslâmiyyûn/A’lâmü’l-Mühendisîn fî’l-İslâm ve Ebü’l-Alâ el-Maarrî ve Akîdetühû.
Mezhepler Tarihi: Müellif, mezhepler tarihi hakkında ikinci baskısı Muhammed Ebu Zehre’nin takdimiyle yayınlanan Nazratün Târîhiyye fî Hudûsi’l-Mezâhibi’l-Erbaa: el-Hanefî ve’l-Mâlikî ve’ş-Şâfiî ve’l-Hanbelî ve İntişârühâ (ez-Zehra dergisinde yayınlanmıştır) ve el-Yezîdiyye ve Menşeü Nihletihim (Mu’takadihim) adlı çalışmalar yapmıştır. Son eseri, Türkçe çevrilmiştir (İstanbul, 2008).
Çeşitli Konular: Genel kültür ansiklopedisi olan et-Tezkiretü’t-Teymûriyye Mu’cemü’l-Fevâ’id ve Nevâdiri’l-Mesâil; Abdülkâdir el-Bağdâdî’nin (ö. 1093/1682) Hizânetü’l-Edeb’i için hazırladığı Miftâhu’l-Hizâne; el-Muhtâr Mine’l-Mahtûtâti’l-Arabiyye fi’l-Âsitâne; Nevâdirü’l-Mahtûtâti’l-Arabiyye ve Emâkinü Vücûdihâ; Süyûtî’nin kabri hakkında Kabrü’s-Süyûtî; Osmanlı bayrağı hakkında Târîhu’l-Alemi’l-Osmânî (Türkçe’ye çevirilmiştir); Zeylü Târîhi’l-Cebertî; Abdurrahman el-Cebertî’nin (ö. 1825) Bulak’ta 1297’de neşredilen Acâibü’l-Âsâr fi’t-Terâcim ve’l-Ahbâr için hazırladığı Fehâris Târihü’l-Ceberti; Nakdü’l-Kısmi’t-Târîhî min Dâireti Maârifi Ferîd Vecdî; el-Hubbu İnde’l-Arab; el-Mûsîkâ ve’l-Ğınâ inde’l-Arab; et-Tasvîr inde’l-Arab; Hayâlü’z-Zıllı ve’l-Lüabi ve’t-Temâsîli inde’l-Arab; er-Resâilü’l-Mütebâdele beyne’l-Kermilî ve Teymûr çalışması, Anistâs el-Kermilî (ö. 1947) ile edebî-ilmî konularda birbirlerine yazdıkları mektupları ihtiva etmektedir.
Makaleleri
Ahmed Teymur Paşa, Mecelletü’l-Mecmai’l-İlmiyyi’l-Arabî (Dımaşk) dergisinde: Habâye’z-Zevâyâ ev el-Elfâzü’l-Lugaviyyetü’l-Mezkûre fi Gayri Mevâdiihâ mine’l-Mu’cemât; Nişvârü’l-Muhâdara adlı kitabı esas alarak Tefsirü’l-Elfâzi’l-Abbâsiye Nişvârü’l-Muhâdara (11 makale ve من الألفاظ العباسية استدراك على الهيب adlı yazı); Nemûzec min Mu’ceminâ fi’Âmmiyeti’l-Mısrıyye (4 makale); Vasfü Rabveti Dımaşk ve Münezzehâtiha ve Meydani’l-Kabak; el-Müsenneyân; eş-Şeyh Muhammed Ayyâd ed-Tantâvî isimli makaleleri yayınlanmıştır.
ez-Zehra (Kahire) dergisinde şu makaleleri neşredilmiştir: Bi’rü Seyniyeyn (Bi’rü’s-Seniyyeteyn); Şi’ru Yezîd b. Muâviye; Dâru İbn Lokmân (Mansure şehrinde Fransa kralı IX Louis’in hapsedildiği ev); Lakabü’t-Tavâşi; el-Müştehâ ve Tahkîku Mevzııhi bi’r-Ravzâ; el-Kürâtü’l-Arabiyye el-Arziyye ve’l-Felekiyye; el-Kitâbâtü’d-Dakîka; et-Tarbuş (el-Feth dergisinde yayınlanmıştır); Tefsirü’l-Elfâzi’l-Abbâsiyye: الجذر والشارب; Sâatün Arabiyyetün fî Zemeni’l-Müstansıri’l-Abbâsî; Garâibu Ührâ fi’l-Kitâbe.
El-Muktebes (Dımaşk) dergisine gelince: Yetîmetün Saniye l-ibn-i el-Mukaffa; el-Luga ve ed-Dahîl; Risâletü Reşîdüddîn el-Vatvât fî mâ Cerâ Beynehü ve Beyne’l-İmâm ez-Zamehşerî mine’l-Muhâverât; Ebü’l-Fazl Kemâlüddîn Ca‘fer b. Sa‘leb (Tağlib) b. Ca‘fer el-Üdfüvî, et-Tâliu’s-Saîd-el-Câmiu li Esmâi’l-Fuzâli ve’r-Rüvâti bi A’lâ’s-Saîd; Beyân ve İzâh; Hicretü’l-İsbâniyyîn; el-Üstâz Hakkî el-Azm-Bahsün fî Nev’in mine’l-Bedi; Ebyâtü’l-Âdât; Kasîdetün li’l-Maarri adlı çalışmaları neşredilmiştir.
Hilâl (Kahire) dergisindeki makaleleri: el-Mütercem ev el-Kitâbetü’s-Sırrıye inde’l-Arab; E-Uyûnun min Zücâcin em-Hiye en-Nazzârât; Ahbârü’l-A’yân -İbn Ebî Adese tarihine tetimme-; Abdullah Nedîm Efendi ve Ahmed Ebü’l-Ferec ed-Demenhûrî hakkındaki ed-Dâhik el-Mudhik. Er-Risâle dergisinde ise şu makaleleri neşredilmiştir.: er-Ravza; el-Müştehâ ve hicri XIV. asır ileri gelenlerinden yirmi iki isme yer verdiği A’yânü’l-Karni’r-Râbi Aşer.
