Bizimle İletişime Geçin

Düşünce

Big Data-Büyük Hırsız

Bir web sitesini ağaca benzetebiliriz: Site arayüzü ağacın görünen gövde ve dalları olarak, alınan/çalınan veriler de kökü olarak değerlendirilebilir. Köksüz ağaç olmayacağı gibi sosyal medyada veri almayan/çalmayan site yok gibidir. Ağacı besleyen ve büyümesini sağlayan kök sistemdir. Bir web sitesinin ne kadar büyüyeceği “alacağı/aşıracağı” verilerle doğru orantılıdır. Veri toplama ağını ne kadar köklü ve geniş kurarsa o kadar büyür ve uzun yıllar ayakta durur.

EKLENDİ

:

Bugün “Big Data/Büyük Veri” olarak adlandırılmakta ve hafızamızda “çok büyük bilgi kümesi” şeklinde yer tutmaktadır.  Bu verinin kullanılması ile hayatımızı kolaylaştırdığı söylenen web siteleri,  özel programlar (uzman sistemler), hareketli veya sabit robotlar ve hatta “kendi kendine öğrenen” yapay zekâ yazılımlarının geliştirildiği bir gerçektir. Burada büyük olmaktan kasıt bir seferde “en çok” veya bir konuya/kişiye ilişkin tüm verilerin birden alınmış olması anlamında değildir. Bir kişinin doğumundan ölümüne kadar ter saniyesinin verileri noksansız olarak alınsa bahsettiğimiz “Big Data” havuzunda “toz zerresi” kalır. O halde Big Data nedir?

Kendi medeniyet tasavvurumuza göre “Big Data (BD)” için tam olarak şöyle bir tanımlama yapabiliriz: ”Her şeyin bilgisi.” Burada “big=her şey”, “data=bilgi” anlamını tam karşılamaktadır.

Doğru tanım, yanlış tanımlanmış/yanlış kurgulanmış kavramları ve olayları temelden ele aldırıp bağlantıları baştan kurdurmaya muktedirdir. Başka bir yazımda “sosyal medya”yı: “İnternete bağlanan program/aygıt” biçimindeki doğru tanımını yapmıştım. Meselâ, en olmaz aygıtlardan biri olan araba garajımızın kapısını açıp kapatan uzaktan kumanda İnternete bağlı ise bu aygıt günün hangi saatinde garajın kapısını açıp-kapattığı bilgisini (log’unu) istendiğinde bize vererek sosyalleşecektir. Iot (ayot) denilen Internet of things (şeylerin/nesnelerin İnterneti) evimizde, büromuzda İnternete bağlı TV, kamera, buzdolabı veya kombi gibi aygıtlar olabilir. Bu cihazlar da sosyal medyaya dâhil olup bilgi üreterek “big data”ya hizmet ederler. Hülâsa, İnternete bağlı her aygıt “her şeyin bilgisi”ne  veri toplamaya çalışan teknoloji ajanlarıdır diyebiliriz. Bu ajanları kişiler yani sosyal medya kullanıcıları (bizler) gönüllülük esasına göre hayatlarının merkezine sokarlar. Artık sosyal medya iletişim modundan çıkıp “iş” moduna evrilmiş durumdadır ve “her şeyin bilgisine” veri toplayan milyarlarca ücretiz köleler gece gündüz çalışmaktadır.

Benzer şekilde “Big Data” kavramının kalbimizin derinliklerindeki bazı telleri titreştirerek “külli şey/her şeyin bilgisi” olarak tanımlanması önemlidir. Çünkü bu doğru tanım, kavramları ve olayları sil baştan bir daha düşünme ve bağlantıları doğru şekilde köprülememize imkân sağlayacaktır. Bu konuyu bir başka yazı konusu olarak erteleyerek esas konumuz olan “her şeyin bilgisi”ne bilgilerimizin ajanlar vasıtasıyla hangi zeminde aktarıldığını ve “dijital medeniyetin” hangi zeminler üzerine hangi ahlaki kurallara dayanılarak kurulmaya çalışıldığını irdelemeye devam edelim.

Geleceği şimdiden eline aldığı ve “her şeye” hükmedeceğine dair korku ikliminin oluşturulduğu yazılımları yani yapa zekâyı geliştiren “dijital medeniyet”in yaratıcısı olan teknoloji devleri (Facebook, Microsoft, IBM, Nvidia, Tesla, Baidu) aynı zamanda birer big data şirketidir. Big data olmadan yapay zekâ gelişemez ve yapay zekanın başarısı big datanın büyüklüğüne bağlıdır. Bu firmalar yüzlercesi kendi adlarına binlercesi de fason yazılımlar ile big data alemini (yeri ve gökleri) kontrol ederler. Big datanın iki alt türü vardır. Biri canlı (anlık) veri; bununla cari işlemler yönetilerek siyasal, askeri ve ekonomik gelişmeler yönetilir. Diğeri ise ölü veridir ki bu da “big data” havuzunda yapay zekâya can vermek için aktarılan derya deniz dolusu oluk oluk akan data demektir. Örneğin, teröristleri öldürmek için havalanan SİHA’ların bilgisi canlı veri olup anlık değerlendirmeler içerir. Ama gökteki çekilen uçakların fotoğrafı ise big data havuzuna aktarılır.   Bu aktarma işlemi her İnternete bağlanan aygıt (bilgisayar, telefon, saat, gözlük, tomografi vs) tarafından izinli olarak dosyalar dolusu ‘data’yı teknoloji firmalarına iletirken arka planda eş zamanlı olarak büyük veri için büyük bir  hırsızlık olayı yaşanır. İstisnasız her program hırsızlık yaparak hardiskler dolusu bilgiyi çalıp efendilerinin çok gizli serverlarına ve data storage (veri depolarına) aktarılır. İşte bu çok gizli depolama bilgisayarları big data merkezleridir.

İnternette kullanılan her program kullanıcısından bu hırsızlığı yaptığı için hiç kimse bu tür bilgi çalmanın ahlaki, kanuni, insani bir sorun olacağını dillendirmez. Çünkü yazılımın (kodlama) temeli kullanıcının bilgisini alıp işlemeye dayanır. Kullanıcıya sana işlerini kolaylaştıracağım diye bir program sunarak işe başlar ve gerisi kullanıcıya kapalı bir alemde devam eder. Mesela Kur’an okutan yazılım bu özel ve güzel işi yapmanın yanında kullanıcısının bilgilerinin bir kısmını izinli olarak büyük bir kısmını da  “çaktırmadan aşırarak” toplamaya devam eder. Yani ezan okuyan program ezanı okumanın yanında “aman sende ne olacak, önemli değil” dediğimiz bilgilerimizi “yazılımcı efendilerine” çalarak, aşırarak, hırsızlık ederek ulaştırır. Yazılımcı efendiler bunları ya kendileri değerlendirir ya da big data işleyen şirketlere büyük paralar karşılığı satar ve yapay zekâ bununla kurulmaya devam eder. ABD eski başkanı Trump, başkan seçildiği dönemde Facebook’da hesaplarını gizlemeyen 50 milyon Amerikalının bilgilerini Analytica şirketine ciddi meblağlarla satılması ve bu şirketin verileri kullanarak halkın nasıl bir başkan istediği yapay zekâ yazılımı ile belirlenmesinden sonra Trump’ın başkan seçildiği ibretlik olay olarak tarihte yerini almıştır.

Batı medeniyetinin her şeyi Gören, Bilen Allah ve ahiret tasavvuru olmadığından olayların değerlendirmesini görüntüler aleminde yaparak “rasyonel” ve “pozitivist” davrandığı bir gerçektir. Hırsızlık ve yağmalamanın elektriklerin var olduğu sürede yasak ve suç olduğu, elektriklerin kesildiği andan itibaren “her şeyin mubah” a dönüşmesinin kötü bir şey olmayacağından başka bundan sonraki işleyeceği suçlara da kıyaslama yaparak “yaşamsal zemin” hazırlamaktadır. Batılı vicdan, kişinin olan fakat “kişinin bundan haberi olması mümkün olmayan” şeyleri çalmaya “aşırma” diyerek hırsızlığı basitleştirmektedir. Kişinin bilgisi olmadığı ve fakat küçük olan her şeyi almanın, çalmanın, hırsızlığını yapmanın adını “aşırma” koymuş, adına ufak tefek lüzumsuz bilgi, leblebi kırıntısı diyerek  suçu yok saymayı kural haline getirmiştir. Web sitelerinde sıkça rastladığımız “çerez politikası” uyarısını akşamları haberleri izlerken yediğimiz fındık, fıstık olmadığını bilmemiz gerekir.

Çerez nedir?

Bir siteyi kullanırken site sahibi kullanıcıdan (kurbanından) iki türlü veri alır. Birincisi; web çerez politikası ile izin isteyerek verileri alır. Site sahibi kullanıcıya “çerezleri helal ediyor musun?” diye sorar. Genellikle hemen kabul ederiz zira kabul etmezsek o anda aradığımız bilgiyi site bize göstermez veya vermez. Zaten site sahibi kafasına koymuştur, al gülüm ver gülüm yapılacaktır. Çerez denmesinin nedeni buradaki bilgilerin bir çerez tabağından düşen bir kırık leblebi, kek parçası hükmünde tek tane, atla butla verilerin olması dolayısıyladır. Çünkü Batılı kafa bu önemli bilgilere “çerez” diyerek muhatabını ayakta ikna etmeyi bilmiştir. Batı kültüründe çerez, para ile alınamayacak ve satılamayacak kadar “değersiz şey” ler anlamına gelmektedir.

İkincisi, web sitesi her kullanılışında yüzlerce hacker tarafından korunsa, bilgiler çalınmasın diye olmadık hünerlerini sergileseler “çalınması engellenemeyen” veriler, site sahibi tarafından mutlaka ve muhakkak surette sırasıyla “kendiliğinden gelir, alınır, kopyalanır, elde edilir, aşırılır, çalınır, takip edilir, dinlenir, izlenir!”  Dijital teknolojinin temeline  bu iki (izinli ve izinsiz) tahliye kanalı konularak üstüne beton atılmış ve geri dönülmesi, iptal edilmesi (şimdilik) mümkün gözükmeyen devasa teknolojiler bunun üzerine inşa edilmiştir. Her iki durumda da ve özellikle izinli verilerde güncel takip edilen ve ilgili merkezlerden tarafından beklenen “acil“ kodlu bilgiler varsa önceden yapılan (paralı) anlaşmalar neticesinde elde edilen veri karşı tarafa anında aktarılır. Mesela bir şirketin, bir kişinin, bir memurun bir milyon dolar havale yapması bilgisi gibi. Anlık değeri olmayan veriler ise oluk oluk big data merkezlerine akmaya devam eder. Merkezlere pompalanan veriler burada sınıflandırılarak önceden belirlenen başlıklara göre genel bir ayrıma uğrar. Her grup kendi içinde veriyi alt sınıflara tekrar tekrar ayırır, “bir tek tane veri” bu merkezde bir tek tane veri olmaktan çıkar, yüzlerce, binlerce  alt sınıfa ait veri olabilir. Veriler, şifreleme algoritmaları yardımıyla ve kripto yazılımları ile şifrelenerek yedeklenir. Yedekleme belli zamanlarda tekrarlanarak güncellenir. Sınıflanan veriler ya ilgili şirketin yapay zekâ yazılımlarında kullanılır veya başka yapay zeka şirketlerine gizli olarak satılır. Neticede geleceğimizi ipotek altına almış gibi davranan yapay zekâ yazılımlarının geliştirilmesi devam eder. Bir big data depolama ve soğutma tesisi dünyanın her yerine dağıtılmış olarak çalışır ve bir şirketin serfettiği elektrik bir küçük Avrupa devletinin kullandığı elektrikten daha fazladır.

Bir web sitesini ağaca benzetebiliriz: Site arayüzü ağacın görünen gövde ve dalları olarak, alınan/çalınan veriler de kökü olarak değerlendirilebilir. Köksüz ağaç olmayacağı gibi sosyal medyada veri almayan/çalmayan site yok gibidir.  Ağacı besleyen ve büyümesini sağlayan kök sistemdir. Bir web sitesinin ne kadar büyüyeceği “alacağı/aşıracağı” verilerle doğru orantılıdır. Veri toplama ağını ne kadar köklü ve geniş kurarsa o kadar büyür ve uzun yıllar ayakta durur. Google başlangıçta basit bir listeleme yapan site iken bugün dünyayı saran kök sistemi ile adeta İnterneti idare eden komutan rolünü üstlenmiştir. Yapay zekâ üzerine en ciddi veriyi toplayan da Google arama motorudur. Google’un bize sunduğu bu önemli hizmeti niçin “ücretsiz” yapar diye hiç düşündük mü acaba? Kaldı ki Google, sorduğumuz soruya on saniyede doğru cevap verirken on binlerce süper bilgisayarı depolamada kullanır, elektrik, soğutma, binalar,  yüzbinlerce paralı sitelerden adlığı bilgiler, on binlerce Google çalışanın geliştirdiği arama motoru yazılımını “sebil” ederek bize hizmet sunar. Hepsi niçin dersiniz? Hepsi “her şeyin bilgisi”ni elde etmek için.  Batının medeniyeti nasıl vicdanları susturarak küresel rüzgârlarla insanlığı kapitalizme köle etmeye çalışıyorsa, dijital medeniyet de suç ve ahlaksızlık olan bilgiyi çalarak “yapay zeka medeniyeti” inşa etmek için gece gündüz çalışmaya devam etmektedir.

Düşünce

Dijital Bağımlılık

Bağımlılık, on yıl öncesine kadar uyuşturucu, alkol, sigara gibi kötü alışkanlıkların insanlara verdiği zarar olarak tanımlanırken 2010’lu yıllardan sonra “dijital bağımlık” olarak tanımlanan yeni bir bağımlılık türü insanlığı tehdit etmeye başladı. Dijital aygıtları “iş gereği” kullanmaktan ziyade “işini, evini, aile hayatını, eşini, çocuğunu, baba ve anasını, okulunu, sporunu, yemeğini, sokakta oynamasını, bir hobi edinmesini, kitap okumasını, eğitimini, dostlarını ziyaret etmesini, araştırma yapmasını, uyumasını, sohbet etmesini, ibadet etmesini… “ gibi normal bir insanın bizzat yaparak mutlu olacağı asgari işleri çok fazla sayıda ve sürede terk edip bu terk etmeyi alışkanlık haline getirdiği gibi gerçek hayattan koparak “dijitale aşırı yapışık yaşamasına” dijital bağımlılık demeye başladık.

EKLENDİ

:

Bağımlılık, on yıl öncesine kadar uyuşturucu, alkol, sigara gibi kötü alışkanlıkların insanlara verdiği zarar olarak tanımlanırken 2010’lu yıllardan sonra “dijital bağımlık” olarak tanımlanan yeni bir bağımlılık türü insanlığı tehdit etmeye başladı. Dijital aygıtları “iş gereği” kullanmaktan ziyade “işini, evini, aile hayatını, eşini, çocuğunu, baba ve anasını, okulunu, sporunu, yemeğini, sokakta oynamasını, bir hobi edinmesini, kitap okumasını, eğitimini, dostlarını ziyaret etmesini, araştırma yapmasını, uyumasını, sohbet etmesini, ibadet etmesini… “ gibi normal bir insanın bizzat yaparak mutlu olacağı asgari işleri çok fazla sayıda ve sürede terk edip bu terk etmeyi alışkanlık haline getirdiği gibi gerçek hayattan koparak “dijitale aşırı yapışık yaşamasına” dijital bağımlılık demeye başladık.

Şimdilerin dijital ürünleri, gelecek birkaç yıl içinde de yoğun bir şekilde hayatımıza girecek olan “sanal dünyalar” tümleyeni, insanı, içine girince çıkamayacağı dijital dünyanın sarmal dehlizlerine doğru çekiyor/çekecek. Günümüzde adını saydığımız/bildiğimiz bir kaç web sitesi, birkaç oyun ve üç beş sosyal medya uygulamasıyla hemhâl olmuş insanlar bile kendilerini bu “illet” in bağımlılığından kurtaramıyorken gelecekte durumun bugünden “çok daha kötü” olacağı kesindir.  Bugün üç-beş site bir oyun, bir sosyal medya olarak ifade edilen bağımlılık odaları, yarın gökteki yıldızlar kadar sayılamayacak kadar çoğalacak ve bugün sadece “dijital bağımlık” olarak ifade edilen kavram gelecek yıllarda branşlara ve kategorilere ayrılarak insanı esir alacaktır. Yapay zekâ ile güçlendirilmiş, duygulara hükmeden ve hayatı tekdüzeleştirip insanları “sanal dünya”ya hapsederek “mutlu” yaşattığını iddia eden küresel bağımlılık (zehirlenme)  anaforuna gireceğiz. Dahası bu zehirlenme ile beraber yaşa, cinsiyete, bağlama, konu başlıklarına, kategorik duruma ve zaman faktörü gibi değişik bağımlılık türleri ve tedavileri ortaya çıkacak. Örneğin 18 yaşın bağımlığı ile 60 yaş bağımlılığı farklı düzlemlerde ele alınıp irdelenecek. Bağımlının cinsiyeti (E,K) ile beraber cinsiyetsizliği ya da bağımlılık konusunun oyun, kumar, eğlence, kültür, sanat vb. alanlarda farklılaşması, teşhis ve tedavide de fark oluşturacaktır. Nasıl ağır sanayinin havayı kirleten, elektroniğin karbondioksit emilimini arttıran, kimya sanayiinin çevreye zehir pompalayan yan etkileri varsa “sanal dünya”ların da kategorik bağımlılık etkilerinin insanlığı çepeçevre sarması bilim ve teknolojinin “normal” bir sonucu olarak gösterecektir.

Dijital bağımlılığın uyuşturucu ve alkol bağımlılığından “daha farklı” ve “zor” olduğu bir gerçek. Çünkü diğer bağımlılıklar din, ahlâk ve hukuk kuralları yanında toplum ve kişiler tarafından “kötü”, ”günah” ve “suç” etiketleri ile damgalanmaktadır. Bu nedenle madde bağımlılığı hemen hemen tüm insanlık tarafından “kötü” sayılan veya kötü bilinen bağımlılıklardır. Hatta bu maddeler her mekân ve her ortamda kullanılmadığı için, orta yerde kullanılması, gösterilmesi, reklâmı ve hatta alınıp satılması bile suç sayılmıştır. Hâlbuki dijital bağımlılık hayatın içinde bizimle yaşayan, 7/24 yanımızdan ayrılmayan, işte, evde, piknikte, yatakta, derste, çarşıda, dağda, parkta, vapurda, trende hemen her yerde ve her saat cebimizden çıkarıp “bir nefes çekip” bağımlılığımızı devam ettirdiğimiz bir zehirden başka nedir ki? Ayrıca ebeveynler bebeklerin eline sus ağlama diye verdiği dijital oyuncakları, “çocuğum sana bir hediyem var” diyerek devam ettirilen bağımlılık aracını (maddesini) normal üstü tarza getirip kalıcı kılarlar. Ayrıca “büyüklerin” gece gündüz başından ayrılmadığı, elinden düşürmediği bu uyuşturucu aygıtların kötü, günah ve suç aygıtı olması artık insan ve toplum nazarında neredeyse imkânsız hâle gelmem üzeredir. “Kötü olsa idi ailemiz bize almaz, kendileri de ellerine alıp kullanmazlardı” cümlesi kesinlikle çocuklarımızın ve gençlerimizin doğal içsesleridir. Oysa gerçek hiç de öyle değildi! Büyük bir yanılsama, gerçek olmayan, hayali, sanal, dijital yaşama özentisi ve boşluğu vardı. Çünkü insanlık 7’den 70’e bir dijital yanılsamayı, sanal dünya bağımlılığını yaşamaya başlamıştı…

Daha başlangıçtaki basit haliyle dijital bağımlılığı: “oyun bağımlılığı, sosyal medya bağımlılığı ve aşırı bilgisayar kullanımı” olarak üç grupta incelemek mümkün. Bugün, en başta oyun bağımlılığı ile (sırasıyla) çocuklar, gençler ve yetişkinler; sosyal medya bağımlılığı ile (sırasıyla) yetişkinler, gençler ve çocuklar ve en nihayet iş gereği aşırı bilgisayar kullanımı bağımlılığı ile (sırasıyla) yetişkinler, gençler ve çocuklar maalesef “dijital bağımlı” duruma gelmiş bulunmaktadır. Bugün hiç kimse bağımlı olmadığını iddia edemez. Bağımlı olduğumuz kesin olup belki “tedavi edilmesi gerekenler ve gerekmeyenler” şeklinde ayırabiliriz. Bağımlı olup tedavisi gerekmeyenleri şöyle test edebilirsiniz: İşleriniz aksamıyor, boş zamanlarınızın yüzde ondan fazlası bilgisayar/telefonla uğraşmakla geçmiyor, ailenize, çocuklarınıza ve çevrenize zaman ayırabiliyor ve her şeyden önemlisi çevrenizde telefon kullanmayan bir yakınınız size “sen bağımlı değilsin” diyorsa siz tedavi edilmesi gerekmeyen bağımlısınız. Dijitale bağlı olup “bağımlı olmayan” tek grup var onlar da tuşlu telefon kullanan, aranınca ulaşılamayan  “yaşlı” büyüklerimizdir.

Diğer yandan “sanal dünyalar” olarak adlandırılan sanal gerçeklik (Virtual Reality (VR)), karma gerçeklik (Mixed Reality (MR)) ve arttırılmış gerçeklik (Augmented Reality (AR)) uygulamaları bugün sizlerin sahip olduğu dijital bağımlılığın ve dijital riskin fersah fersah ötesinde bir sanal bağımlılık ve gerçek risk ile milyar dolarlık devasa projelerle insanlığın başına çökmek için hazırlık yapıyor, gün sayıyor. Önceki bir yazımda bahsettiğim “sanal gerçeklik” gerçek olmayan (sanal) bir dünyayı gerçekmiş gibi insana sunmaktadır. İnsan beş duyu organı ile gerçeği sanaldan ayırır. Uykusunda bir rüya görür, ayılınca aklı ile hayal gördüğünü anlar ve o defteri kapatır. Ya da halüsinasyon gören biri gördüğü ucube nesneye eli ile dokunmaya çalışır, dokunamaz ve hayali olduğunu anlar. Eğer kişi rüyadan çıkamaz veya halüsinasyonun etkisinden kurtulamazsa bu şekilde yaşamaya devam eder. Bu da girilen ve etkisinden çıkılamayan ortam olup insan yaşamı için öncelikle gerçek hayatta büyük bir “risk” oluşturur ve ayrıca büyük bir “ahlak” sorunu ortaya çıkarır. Elinde akıllı telefonla büyüyen 4-5 yaşlarında bir çocuğun yerde gördüğü küçük bir karıncanın görüntüsünü büyük görmek için karıncanın üstünde eliyle ekran büyütme işareti yaptığı bir zamana ulaştık. Çocuk gerçek yaşamı sanal dünya ile karıştırmakta ve telefon/tabletin sunduğu “büyük görüntü oluşturma sarmalından” kurtulamamaktadır. Çünkü çocuk gördüğü nesnelerin hangisinin gerçek hangisinin sanal olduğunu ayırt edememektedir. İnsan beyni ses, görüntü, bedenen temas, koku, tat gibi sanal yanıltmalar ile birkaç saniye içinde “sanal dünyanın” kahramanı haline gelebilmektedir. Beş duyu organı ile sanal dünyada etkileşen insana yapay zekâ desteği ile tasarlanmış sahneler gerçek/doğal hissi yaratacak ve insanı bu sanal dünyadan çıkarmak da pek kolay olmayacaktır. Çünkü insan aslında sanalda yaşarken gerçek dünyadan daha mutlu olduğunu hissedip gerçekte yaşadığına kendisini de inandıracak ve bu ortamdan çıkması için akli hiçbir sebep insanı ikna edemeyecektir.

İnsanları saatlerce web, oyun, sosyal medya gibi uygulamalarla uğraştırmak gelecekte bağımlılığını atamayacağımız sanal dünyaların kapısında (uçurumun kenarında) gezindirme ve alıştırma çalışmalarıdır. Bugünkü alınan hazzın yüz katı, hatta bin katı haz alan insanlık, sanal dünyalara girince çıkabilecek midir? Çünkü orada sorunsuz insanlar, şefkatli anne ve babalar, saygılı toplum ve daha nice sanal mutluluklar gelecek nesilleri bekliyor olacaktır.

Okumaya Devam Et...

Düşünce

Dijital ve Sanal

Ekranda görülen dijital ürünlerin görüntüsü aslında “sanal”dır. Sanal ise gerçek olmayan, hayali demektir. Bu ürünlerin bazılarının kaynağı dijital, bazılarının kaynağı ise doğaldır. O halde hayali/sanal varlıklara, dijitalden üretilen ürünlerdir diyebiliriz. Bu görünen ürünler aslında gerçek olmayıp sadece görüntüdür. Bilgisayar veya dijital aygıtlarla oluşturulmuş dijital ürünlerin (belgeler, sesler, resimler, animasyonlar, çizgi veya video filmler) tümü sanaldır, varlık dünyaları dijital kodlardır. Diğer taraftan kaynağı doğal olan varlıkların dijitale aktarılması ile gerçek varlığın görüntüsü/sesi artık dijital ürüne dönüşerek sanallaşır. Örneğin yüz yıl önce çekilmiş bir resmi dijitale aktararak canlandırıp ses ekleyerek konuşmalı video bile yapabilirsiniz. O halde doğada gördüğünüz ağacın bilgisayara aktarılmış görüntüsü de sanaldır. Diğer taraftan sanal olan görüntünün aslı hiç olmayabilir de. Yani ekranda görülen, duyulan ürün gerçekte hiç olmayan bir şeyi tasvir ediyor olabilir, tıpkı resim ve heykel sanatlarında olduğu gibi veya mimarların yaptığı projeler gibi.

EKLENDİ

:

Teknolojik gelişmeleri ve bilimsel yenilikleri konuşan bilişimciler diğer branşlara göre daha fazla yabancı kelime kullanırlar. O kahrolası “bilgili ve üstün görünme” aldatmacası yanında yeni icatlardan bahisle yeni kelimeleri de dilimize ellemeye çalışırlar. Batı menşeli kelimelerin tam olarak ne anlama geldiğini bilmeden veya o kelimenin zihin dünyamızdaki karşılığını beynimizde ilişkilendirmeden konuşulanı/yazılanı anlamaya çalışmak beyhudedir. Bu sorun sadece bilişim teknolojilerinde değil tüm bilim dallarını kapsayan genel bir sorundur.

Anlamını bilmediğimiz bir kelimeyi çok duymak ve çok kullanmak o kelimenin ileride doğru anlaşılmasına engel oluşturur. Kelime anlaşılmadığı zaman kelimenin bir adım sonra bize öğreteceği  “kavramsal karşılığı” da anlaşılmaz olur. Örnek olarak matematikteki tanjant kelimesini alalım. Tam olarak bu kelimenin tercümesi söylenmediği için bırakın bu konuyu, matematiğin tümünü zor diyerek sayısal bilimlerden uzak kalmışız. Hâlbuki biri çıkıp tanjant demek “karşı” kotanjant demek “komşu” deseydi milyonlarca insanımız matematikten de hayattan da soğumayacaktı. Kelimelerin ne anlama geldiğini bilmediğimiz gibi  “diğerlerinin kullandığı gibi”  laf kalabalığına getirip kullanırsak savrulup gitmeye devam edeceğiz demektir. Yüz yıldır Milli Eğitim Bakanlığına matematik kitabı yazanlar ısrarla yabancı kelimeleri kullanmaya ve matematik fobisini gencecik çocuklarımızın beyinlerine üflemeye devam etmektedirler. Demek ki kelimeyi bilmemek insan başta olmak üzere topluma ve bilime olumsuz olarak yansımalar yaptırmaktadır.

Bu yazımızda başlıktan da anlaşılacağı üzere iki kelimeyi gündemimize alıyoruz: Dijital ve sanal.

Dijitali sanal’dan daha çok duyduğunuzu ve okuduğunuzu tahmin etmek zor değil. Anlamını bilip bilmediğinizden emin değilim, zira yukarıda dediğim gibi çok duymak/okumak bu kelimeyi anladığımız mânâsına gelmeyebiliyor.

Sözlüklere bakıldığında “dijital”in birkaç farklı anlamının var olduğunu görebilirsiniz. Yani bir tanımda bir anlamı, diğer tanımda ise daha başka bir anlamı ifade ediyor olabilir. Basitten karmaşığa doğru öğretim modeli oluşturarak anlatmaya çalışırsam, dijital’in kelime karşılığı “sayısal” demektir. 0 ve 1 rakamlarının her birine dijit (digit), 0 ve 1 lerden oluşturulan  (101110011) gibi rakamsal kelimelere de dijital (sayısal) denir. Dijital rakamları bilgisayarlar kullanır ve biz o kullanılan rakamları ne görürüz ne de biliriz. Görsek de bizim anlayacağımız türden bir şey değildir. Klavyede bir tuşa bastığımızda bilgisayarımızın içindeki tercümanlar bu karakterleri (yazı, rakam ve işaretleri)  bilgisayarın anladığı ve kullandığı bir nevi “kod” olan 0 ve 1 dijitlerine çevirir. Mesela 999 sayısının dijital karşılığı 111100111’dir.  Ekranda yazdığınız her bir harfin dijital karşılıkları vardır ve bunu bilgisayar bilir, okur, anlar, yorumlar. Aynı şeklide ekranda gördüğümüz “renkler, sesler, taramalar, resimler, animasyonlar, fotoğraflar, pdf’ler, dokumanlar, jpegler, http’ler, canlı konuşmalar, görüntülü konuşmalar, e-postalar, kelimeler, programlar, ekran tasarımları, web tasarımları, animasyonlar, oyunlar, 3B şekiller, proje tasarımları, bilimsel deneyler, canlandırmalar, MR, tomografik görüntüler, vb.” tümü dijital ürünlerdir. Tek şartımız var ekranda görmek! Ekranda görülen her şey sözlüklerde dijital olarak tanımlansa da aslında ekranda görülen dijital değil, yapı taşı dijital olan, dijitalden yapılmış dijital ürünleridir.

Ekranda görülen dijital ürünlerin görüntüsü aslında “sanal”dır. Sanal ise gerçek olmayan, hayali demektir. Bu ürünlerin bazılarının kaynağı dijital, bazılarının kaynağı ise doğaldır. O halde hayali/sanal varlıklara, dijitalden üretilen ürünlerdir diyebiliriz. Bu görünen ürünler aslında gerçek olmayıp sadece görüntüdür. Bilgisayar veya dijital aygıtlarla oluşturulmuş dijital ürünlerin (belgeler, sesler, resimler, animasyonlar, çizgi veya video filmler) tümü sanaldır, varlık dünyaları dijital kodlardır. Diğer taraftan kaynağı doğal olan varlıkların dijitale aktarılması ile gerçek varlığın görüntüsü/sesi artık dijital ürüne dönüşerek sanallaşır. Örneğin yüz yıl önce çekilmiş bir resmi dijitale aktararak canlandırıp ses ekleyerek konuşmalı video bile yapabilirsiniz. O halde doğada gördüğünüz ağacın bilgisayara aktarılmış görüntüsü de sanaldır. Diğer taraftan sanal olan görüntünün aslı hiç olmayabilir de. Yani ekranda görülen, duyulan ürün gerçekte hiç olmayan bir şeyi tasvir ediyor olabilir, tıpkı resim ve heykel sanatlarında olduğu gibi veya mimarların yaptığı projeler gibi.

Dijital ürünler “sanal/cyber” ortamlarda ortaya çıkarlar. Eğer dijital ürün görüntü ise ekran veya yazıcıdan; ses ise hoparlörden ortaya çıkar. Başta TV ekranları olmak üzere ekranı olan her teknolojik aygıt “sanal görüntü” sunan bir “ortamdır.”  İster görüntü ister ses ya da başka bir dijital ürünleri işleyen her aygıt başlı başına bir “sanal ortamdır.” Ayrıca ekranda görülen dijital ürünlerin hiç biri gerçek olmayıp hayali ürünlerdir. Gerçek olmayan dijital ürünler hayali/sanal ortamda ortaya çıkarak insanlığı olumlu ya da olumsuz etkilemeye devam etmektedir. Özelde bir dijital ürün ile ilgilenen kullanıcı aynı zamanda kullandığı sanal ortamı ile “sanal dünya”ya bağlanır ve artık sanal dünyaların bir üyesi olur. Nasıl galaksilerin oluşması için tek tek yıldızlara ihtiyaç var, “sanal dünyalar” için de dijital ürünleri sanal ortamda kullanan biz (tv, bilgisayar, akıllı telefon kullanıcıları) varız. Hiç birimiz “sanal dünya”yı bilmeyiz ama aslında bilgimiz ve iznimiz dışında oluşturulmuş “sanal dünyaların” vaz geçilmez birer elemanı (çalışanı, belki de kölesi) olduğumuzu bundan sonra anlayabilirsek, sanal dünyaları idare eden dijital efendilerimize karşı da bir tavır geliştirebiliriz.

Bir önemli bilgi harddiskte depolanırken veya kablolu/kablosuz olarak bir yerden bir yere aktarılırken ekranda görüldüğü formda olmayıp dijital kod yapısında aktarılır. Örneğin flaş diskte depolanan önemli resimlerimiz, bir hikâyenin seslendirilmesi veya müzik parçası, bir kitabın tarandıktan sonra saklanması demek, dijital kodlar halinde dönüştürülüp saklanması anlamındadır. Depolanan kodu ne zaman kullanmak istersek ilgili cihaz, dijital kodu bizim algılayacağımız ortama yani sanal ortama tam da bizim görmek istediğimiz şekilde aktarır. İşin ilginç yanı ise bir şeyin gerçeğine ulaşılamadığında “sanal”lık devreye girer ve sanal ses, sanal görüntü olarak ortaya çıkar. Uzak illerdeki yakınlarımızı ziyaret edip göremediğimizde, görüntülü telefonumuzu kullanıp “sanal ziyaret” yaparız. Hatta gerçekte olmayanlar canlandırılarak sunulur ve zihnimize yerleşir. Yazılar, şekiller, filmler ve daha neler neler insan zihnine gerçekmiş gibi hitap eder.

İnsanı “gerçek”likten koparan sanal dünyaların efendileri (dijital efendilerimiz) sanal üstü fantezileri sadece bugüne değil en fantastik imgelerle süsleyip geleceğe hazırlık yapmaktadır. İnsanı ele geçirme ve onu her alanda kendine bağımlı kılarak “kendi dünyasında” tutma işi belli oranlarda geçekleşmiş gözükmektedir. Sanal dünyaların günahsız köleleri olan okul çağındaki çocuklarımız 5-10 sene sonra bir sabah aniden örgütlenmişçesine “okula gitmeme, doğal et yememe, cinsiyet değiştirme, sokağa çıkmama vb” gibi kararlar alırlarsa, bunları kimin durdurup ikna edeceğini şimdiden düşünmemiz gerekmektedir. Çocukları geçip gençlere bakınca durumun daha vahim olduğu görülecektir. Birkaç yıl içinde herkesi sarıp sarmalayacak kişiselleştirilmiş yapay zekâ uygulamaları gençleri “rüzgârın önündeki yaprak” misali sürüklerken savrulan yaprakları kim toplayacaktır? Face, insta gibi kısaltılıp sevimli hale getirilen uygulamaların başından kalkamayan, bağımlılığından kurtulamayan yetişkin grubumuza ne demeli? Tüm toplum kesimleri “sanal dünyalar”ın ajanı olarak, ücretsiz kölesi olarak, bir uç karakolu olarak gününü bilmem kaç saatini dijital efendilerin kucağında geçirmektedir. Her bilgisayarı veya akıllı telefonunuzu açtığınızda gerçek dünyadan sıyrılıp sanal dünyaya girdiğinizi, artık bir insan değil bir cyborg olduğunuzu, akıl, izan, ruh, namus, din, dil, ırk, cinsiyet gibi insani değerlerden sıyrılıp hibrit bir sanal varlık olduğunuzu,  sanalda geçirdiğiniz her saat başı kulakları yukarıya doğru uzanan bir yaratığa dönüştüğünüzü unutmayınız.

Okumaya Devam Et...

Düşünce

“Kehanet”, Bilim, Tanrı ve Son-umu-z(t)

Tanrı’yı ölüme mahkûm eden Aydınlanma felsefesinden sonra bile, bugün gelinen nokta itibariyle, insan yok oluşu kabullenememekte, yeni formlarda tanrılar icat ederek, yeni bir başlangıcın ümidini verecek ipuçlarını aramaktadır. Ya da kendini Tanrılaştırarak ölümsüzlüğü ebedi bir fiziki bedende elde etmeye çalışmaktadır. İnanılan tek Tanrı, bunu en azından insan zihninde huzurlu bir ölümü temin edecek netlikte sağlarken, uzayda ve uzaylılarda ya da başka biçimlerde (transhümanizm bu bağlamda değerlendirilebilir) yeni bir başlangıcın, ebediliğin ve Tanrı’nın aranması neye işarettir?

EKLENDİ

:

“Tanrı, bizi ölümlü kıldığı için ilk katildir” der Albert Camus. Bu, insanın Tanrıya bir sitemi ya da onu böyle bir yazgıya mahkûm etmesine karşı bir öfke olarak değerlendirilebileceği gibi, esasında farklı bir yaşam biçimine de çağrıdır aslında. Zira ölüm ister bir hakikat bilinci isterse de bir hiçlik durumu olarak ele alınsın her iki halde de bir yaşam biçimine ve bir dünya tasavvuruna denk gelir. Ölümün hakikat, daha doğrusu ezeli ve ebedi hakikatle kurulacak ilişki için bir düğüm ve yeni bir başlangıç olarak kavranmasının yanı sıra, onun hiçlik olarak tasavvur edilmesi ölümün kendisi üzerine düşünmeyi askıya almaz. Ölümün hiçlik olarak kavranmasında bile insan zihni, onunla baş edebilmenin yollarını arar: Epiküros’un ünlü “ben varken ölüm yok, ölüm varken ben yokum” sözü ile Camus’nun absürt kavramı bunun bazı tezahürleri olarak değerlendirilebilir. Elbette hiç şüphe yok ki, ölüm üzerine tefekkür -yine her iki bakış açısında da- bir başlangıçla birlikte mütalaa edilir. Hakikat olarak ölüm, hayatı var eden bir yaratıcı üzerinden kavranırken, hiçlik olarak ölüm belirsiz, anlamsız (zira anlam bizi metafiziğe götürür) ve tesadüfî bir başlangıçta temellenir. Her iki açıdan da başlangıç bitiş, bitiş de başlangıçtır.

Aşağı yukarı böylesi bir öz üzerine temellenen ve Nicolas Cage’in başrolünü üstlendiği “Kehanet (Knowing)” filmi baba-oğul (burada da farklı bir gönderme söz konusudur), iki ayrı tasavvur ve kavrayışa işaret ederek yarı bilim kurgusal bir anlatım üzerinden meseleyi ele almaya çalışır. Her ne kadar eski bir film sayılsa da yukarıda konuya ilişkin tematik anlatımıyla yeniden izlenmeyi hak eden filmlerden birisidir. Film, özetle küçük bir kız çocuğunun, kulağına fısıldananları döktüğü kâğıttaki matematiksel şifrelerin izleğinde elli yıl boyunca gerçekleşen felaketlerin ardından son şifrenin aynı zamanda insanlığın da sonunu getirecek büyük felaketin şifresi olduğunun, son sahnede çarpıcı bir şekilde sunulduğu bir hikâye örgüsüne sahip. Ancak film sadece bundan ibaret değil: Film aynı zamanda insanın var olmasıyla birlikte düşünülmeye başlanan ama özellikle bilimsel gelişmeler ve Aydınlanma ile birlikte farklı biçimler alan başlangıç-bitiş, varoluş-yok oluş (son) ve Tanrı-insan etrafında dönen metafiziksel ve felsefi, aynı anda bilimsel tartışmaya ya da Schopenhauer’un “bu müphem, esrarengiz, azap verici, rüya gibi gelip geçici varoluş meselesinin bizim için ne kadar büyük ve yakîn bir mesele olduğu düşünülecek olursa, bir kimse onun diğer bütün meseleleri ve amaçları gölgelediğini derhal fark eder” dediği meseleye bütünlükçü bir açıdan bakmamıza imkân veriyor.

Bir astrofizikçi olan Profesör John (Nicolas Cage), babası bir peder olmasına rağmen, bir yıl önce eşini kaybetmenin etkisi ile (M. Gibson’ın “İşaretler” adlı filmini hatırlatırcasına) Tanrı inancını kaybetmiş ve evrendeki her şeyin tesadüf-kaza-karmaşıklığın sonucu olduğunu düşünür hale gelmiştir. Ancak, öğrencilere verdiği derslerde, evrende her şeyin yerli yerinde, en uygun şekilde ve kıvamında olduğunu anlatması zaman zaman kendisinde derin tereddütler meydana getirmektedir. Filmin ilerleyen sahnelerinde son şifrenin dünyanın yani “everyone else”ın sonu olduğunu gösterdiği ve kahramanımızın da bunu kabullenmekten başka bir çaresi olmadığı, dramatik bir şekilde anlatılmakta. Bu arada, oğlunu ve şifreli notları yazan küçük kızın torununu takip eden birileri vardır ve bu iki çocuk da gaipten fısıltılı sesler duymaktadırlar.

Film, (filme göre) semavi dinlerin ve onların peygamberlerinin iddia ettikleri metafiziksel varlıkların ortaya çıkıp, insanlık için yeni bir başlangıcın (hiçlik burada yerini yeni bir başlangıca bırakmakta ama bu başlangıç, filmin anlatısına göre semavi dinlerin anlattığı türden bir başlangıç değil; bir nevi bilimsel bir temeli olabilecek bir başlangıç) adımını atmalarıyla son bulmakta. John, çocuklarla birlikte, notları bırakan küçük kızın bıraktığı son şifreyi çözerek bir yere gelir; kara bulutların arasından gök yarılırcasına bir ışık huzmesi süzülür: Bu, insanla konuşan, ona medeniyetini veren göklerin Tanrısı ya da Tanrılarıdır (!). Bu Tanrı, yüksek bir medeniyet kurmuş olan, bu dünyada da yaşamı bilinmeyen zamanlarda var eden uzaylı başka bir ırktır. Bu ırk, dünyanın sonunun geldiği bu anda, uzayda yaşama elverişli başka bir gezegende insan ırkının varlığını sürdürmesi için sözü edilen iki çocuğu almaya gelmiştir, peygamberlere gelen melekleri anımsatırcasına. Sonunda ışıksal (nurani) varlıklar halinde, bedenlerinden ışık haleleri (melek tasvirlerini andıran) yayılan yaşam formları, çocukları, “insan aklını ve hayal gücünü hayrette bırakan” uzay gemilerine alarak dünyadan ayrılırlar. Sonuçta çocuklar insanlığın yeni Âdemleri ve Havvaları olarak başka bir gezegene bırakılır. Güneşte bir süpernova oluşur, dünya yanar, insanlar yok olur ama insanlık devam eder; cennette olmasa da başka bir gezegende.

Bu kısa özetten sonra filmin, başta değindiğimiz tartışmalara bütünlükçü açıdan bakmamıza imkân vermesi konusuna gelelim. İnsanlığın belki de en temel sorunu ya da sorusu “yaşamın kökeni ve yaşamın sonu ne”, başka bir anlatımla yaşamın yolu nereden gelip nereye çıkmakta. Bu anlamda film sanki bilimsel uğraşın bu soruya ve yaşamın kaynağı sorusuna evrimden başka verebildiği ikinci yanıtı görsel bir şekilde sunmakta. Fakat burada dikkat çeken nokta, semavi dinlerin yaşam ve Tanrı algılamasının gerçek biçimi (!) gösterilmeye çalışılırken, yine de onların öngörüleri ve öndeyişlerinin dışına çıkılamıyor olmasıdır. Her ne kadar olağan algılama ve yaşam biçimi ile dinlerin aslında insan imgeleminin ve ilkel insan kavrayışının yetersizliğinin bir ürünü olduğu (Tanrı, melekler, ruhani varlıklar vs.) anlatılmak istense de yukarıda dile getirilen soru ve sorunların cevabı yine aşkın-metafiziksel bir yerde/güçte (uzaylılarda) aranmaktadır ki, bu da bize sonucun değişmediğini; aşkınlığın bir şekilde insan yaşamına girdiğini göstermektedir. Bu yansıtış biçimini “Star Gate” “M.Ö. 10000” ya da “Prometheus” gibi filmlerde de görmek mümkün. Hatta ilk olarak 1951’de çekilen ve uyarlanarak yeniden gösterime giren, başrolünü de Keanu Reeves’in oynadığı “Dünyanın Durduğu An” filmi de bu kapsamda değerlendirilebilir.

Sonuç olarak, burada Tanrı’nın, semavi dinlerin ortaya koyduğu şekli ile olup olmaması ya da cennetin yani öldükten sonra tekrar başka bir yerde hayat bulmanın olup olmaması veya da bunun biçiminin nasıl olacağından ötesinde (zira bu, başka bir merhalenin münderecatındandır bu aşamada) gözler önüne serilen insanın yok oluşu (ferdi anlamda) ve insanlığın yok olma ihtimali sorunu zihinlerimizi meşgul eden ve etmesi gereken önemli bir konu olarak önümüzde durmaktadır. Böylece ilk insan ile son insanın ya da gelecekteki insanın aynı insan olduğu, diğer bir ifade ile sorununun, derdinin aynı olduğu ortaya çıkmaktadır: Sonumuz ne olacak? Bu soru yani Son-yok oluş düşüncesi insanın geçici olduğunu bilmesiyle de ilişkilidir. İnsan geçici-fani olduğunu bilen ve bunun gerilimini sarsıcı bir şekilde hisseden tek canlıdır. Zygmunt Bauman’ın tabiriyle “her insan hayatını ölümün gölgesinde geçirir.” Bu gölge insanın üstünden hiç eksilmez ve insanı sürekli bir arayışa iter. Bu arayışta nereden geliyorum, burada işim ne ve nereye gidiyorum gibi üç temel ve asırlık soru, insanlık tarafından farklı şekillerde cevaplanmaya çalışılır. Dünya ziyaretimizin amacı da her bir insan teki için bu sorulara verdiği cevaplara göre şekillenir.

Filmin en son sahnesinde John, peder olan babasının evine gider ve annesi ile kız kardeşiyle birlikte hepsi birbirine sarılırlar. Babası ona, “bu yeni bir başlangıç” der, John, “evet baba artık inanıyorum” diye, cevap verir. Onun inandığı ile babasının inandığı ayrı şeylerdir. Ancak insanın yaradılışı ya da doğası, biçimi ne olursa olsun John’un anladığı şekilde böylesi bir yok oluşu kabullenememektir. Yok olmamak isteği insanın doğasında mündemiçtir. Zira “vermek İsteyen istemek vermiştir” insana.

Tanrı’yı ölüme mahkûm eden Aydınlanma felsefesinden sonra bile, bugün gelinen nokta itibariyle, insan yok oluşu kabullenememekte, yeni formlarda tanrılar icat ederek, yeni bir başlangıcın ümidini verecek ipuçlarını aramaktadır. Ya da kendini Tanrılaştırarak ölümsüzlüğü ebedi bir fiziki bedende elde etmeye çalışmaktadır. İnanılan tek Tanrı, bunu en azından insan zihninde huzurlu bir ölümü temin edecek netlikte sağlarken, uzayda ve uzaylılarda ya da başka biçimlerde (transhümanizm bu bağlamda değerlendirilebilir) yeni bir başlangıcın, ebediliğin ve Tanrı’nın aranması neye işarettir?

Bu anlamda insanın ya da insanlığın yarını, uzaydaki sayısız galaksilerden birindeki başka bir gezegende fakat kendi tikel varlığı olmadan mı olacaktır, yoksa kendisi ile birlikte bilinmeyen başka bir gelecekte mi? Her iki durumda da bir yarın umudu her zaman insanın derinliklerinde kendine yer bulmaktadır. Bilimin geldiği noktada, bu ebedilik arayışının bilinç aktarımı ve sentetik beden gibi gelişmelerle bu dünyada gerçekleştirilebileceği düşüncesi giderek kuvvetlenmektedir. Fakat bunun nasıl bir nasıl bir insanlık durumundan geçerek gerçekleşeceği ve nasıl bir insanlık duruma evirileceğini kestirmek son derece güçtür.

Ve son söz: Ölüm ve yok oluş ve bunun bizlerde meydana getirdiği gerilim, bizleri bunun ardındaki gerçeği aramaya yöneltmiştir. Her ne kadar modern bilim anlamında bu alana dair gerçekliğin kendisini bize apaçık sunmasını sağlayacak bilgilere ulaşmamız olanaksız gözükse de farklı düzlemlerde de olsa bu arayış bir ihtiyaç olarak her zaman olacaktır. En azından insanlar bunu huzur içinde bir ölüm adına yapacaklardır.

Okumaya Devam Et...

Çok Okunanlar