Bizimle İletişime Geçin

Edebiyat

“İnsaniyet” Sözlüğü

Türkçede “insan olma durumu, insanca davranış, diğer insanlara merhametle yaklaşma, iyilik, iyilik etme, yardımda bulunma, şefkat, merhamet, insanların tümü, beşeriyet” gibi geniş bir anlam dağarcığına sahip olan insaniyet, yaklaşık dokuz asır önce dilimize girmiş bir kelime. Hâlihazırda tek başına kullanılmanın yanında Türkçe yahut Farsça ekler almış biçimleriyle dilimizde bazı ifade ve deyimlere de hayat vermiş. Anadolu insanın deyimiyle, anaç bir yapısı var.

EKLENDİ

:

“Hakkında bilgisi olanların aşağıdaki adrese bildirmelerini insaniyet namına rica ederim.” Sait Faik Abasıyanık

Türkçede “insan olma durumu, insanca davranış, diğer insanlara merhametle yaklaşma, iyilik, iyilik etme, yardımda bulunma, şefkat, merhamet, insanların tümü, beşeriyet” gibi geniş bir anlam dağarcığına sahip olan insaniyet, yaklaşık dokuz asır önce dilimize girmiş bir kelime. Hâlihazırda tek başına kullanılmanın yanında Türkçe yahut Farsça ekler almış biçimleriyle dilimizde bazı ifade ve deyimlere de hayat vermiş. Anadolu insanın deyimiyle, anaç bir yapısı var. Mesela, bugün hemen herkesin bildiği bir söz olan insaniyet namına bunlardan biri. Bu deyimi, eskiler bir dönemin gazetelerindeki kayıp, çalıntı, malumat ilanlarından hatırlayacaklardır. 17. asır Osmanlı sahası eserlerinde geçen insaniyet üzre, insaniyet iktizası üzre ifadeleri de bu sözün medeniyetimizdeki geçmişi hakkında fikir veriyor.

Türkçenin; Misalli Büyük Türkçe Sözlük (İlhan Ayverdi 2011), Türkçe Sözlük (TDK 2011), Ötüken Türkçe Sözlük (Yaşar Çağbayır 2017), Doğan Büyük Türkçe Sözlük (D. Mehmet Doğan 2020) gibi belli başlı sözlüklerine göz atıldığında “insaniyetli, insaniyetlilik, insaniyetsiz, insaniyetsizlik, insaniyet namına” maddelerinin mezkûr eserlerin hepsinde yer aldığı görülür. Bunların 17. yüzyıl Osmanlı sahasında da işlek olduğunu Mertol Tulum’un söz varlığı konulu çalışmasında görmek mümkün. Ayverdi’nin sözlüğünde, bu maddelerden ayrı olarak “insansever” manasındaki “insaniyetperver” sözcüğü de kayıtlı. “Hamiyetperver, hürriyetperver, misafirperver” gibi birleşiklerde görmeye alışık olduğumuz bu yapı, dilimizde sıfat görevli birleşikler teşkil elde etmek için kullanılıyor. Çağbayır’da Farsça “+kâr, +âne, +î” ekleriyle genişletilmiş “insaniyetkâr (=iyi ahlaklı, insaniyet sahibi, insaniyetli), insaniyetkârane (=insan olana yakışır biçimde, insanca), insaniyetkâri (=insaniyetlilik, vicdanlılık)” kelimeleri var.

Doğan’da ise burada adını saydığımız sözlüklerde bulunmayan “insaniyetçi, insaniyetçilik” sözcükleri de bulunuyor. Araştırmacı “insaniyetçi” kelimesini hümanist, diğerini hümanizm karşılığı olarak kullanıyor. Doğan, sözlüğünde halk ağzında “insaniyet” manasıyla istimal edilen “insaniyetlik” kelimesine de yer verir. Yazı dilinde “çaydanlık, evladiyelik” gibi sözcüklerde örneklerine rastladığımız bu kelimede, aynı işleve sahip biri Arapça (+iyet), diğeri Türkçe (+lik) iki ekin arka arkaya getirilmesi söz konusu.

Gramerciler Türkçede eskiden beri misalleri görülen bu olayı; ilk sıradaki ekin işlevinin güçlendirilmek istenmesi, ilk ekin kelime içinde görev veya şekil yönüyle eriyip zamanla kelimeyle şekil birliği oluşturması gibi filolojik nedenlerle izah ederler. Kanaatimizce, insaniyetlik örneğinde, “+iyet” ekinin “insan” kelimesi ile şekil birliği meydana getirmesi etkili olmuştur. Sabahat Emir’in (1991) hazırladığı Deyimler Sözlüğü’nde “insanca hareket etmek” manasına gelen “insaniyeti ele almak” deyimi de yazılı. Bu deyim, hiç olmazsa yok olup gitmesini önlemek için güncel sözlüklere kazandırılmalıdır.

Sözlük tarihimizde önemli bir yeri olan Kamus-ı Türki’de (1901) insaniyetten başka “insaniyetsiz, insaniyetsizlik, insaniyetli” maddeleri de vardır. Bunlar, dönemin yaşayan kelimeleri olarak eserde yer bulmuştur. Devamındaki açıklamalar dikkatlice okunduğunda Şemsettin Sami’nin, bugün “insanların tümü” manasıyla birbirinin yerine de kullanılan insaniyet ile beşeriyet arasında ince ayrıma gittiği görülür. Müellif, insaniyetin insanın ruhi ve kalbî vasıflarından; beşeriyetin ise cisimle, bedenle ilgili durumundan haber verdiğini söyler. Sözlük yazarının ifadesine göre ahlaka ilişkin hususlar insaniyetten addedilmiştir.

Gerek güncel sözlüklerde gerekse yakın tarihte vücuda getirilmiş kamus ve lügatlerde yaptığımız taramalar, insaniyet sözcüğünün dilimizde hatırı sayılır bir kelime ailesi meydana getirdiğini gösteriyor. Hiç kuşkusuz, yapılacak kapsamlı tarama ve derlemelerle eldeki örneklerin sayısı artacaktır. Bu konuda bilgisi olanları insaniyet namına katkı vermeye davet ediyoruz.

Çok Okunanlar