Medine’den çıktık, Mekke’ye doğru Bangladeşli bir şoförün sürdüğü arabayla son hız ilerliyoruz. Arabanın içinde yedi kıtadan yedi farklı dil konuşuluyor. Herkes, kendi dilinde, yanında olmayanlara bir şeyler anlatıyor. Bu arabanın dünyaya söyleyecekleri var. Ben dışarıyı seyrediyor ve şimdilik söyleyeceklerimi saklı tutuyorum.
Yol, kayalık dağların ve çöllerin arasında kıvrılıyor. Dağlar yekpare bir kaya mı yoksa bir tür yığın mı kestirmek zor. Güneşin aydınlığı nispetinde taşlar kararıyor. Geniş araziler, parçalanmış kayalar ve taşlarla kaplı. Konsan konulmaz, göçsen göçülmez. Deve sırtında veya yalın ayak bu yolları aşmanın zorluğunu veya imkanını mı desek, düşünüyorum. Saatte yüz elli kilometre hızla giden bir arabadan düşünmek, eski yolculukları daha kolay mı daha zor mu gösteriyor acaba? Saatte yüz elli kilometre hız… bu bana çöllerde gezen bir İngiliz’i ve onun yıllar süren yolculuklarını hatırlatıyor.
Wilfred Thesiger, Arabistan çöllerini arabayla gezebileceği bir zamanda yaşıyordu, yine de eski ve zor yolla bu ülkeyi keşfetmeyi tercih etmiş. Yolculuğunun başında benim de bazen şaşkınlıkla gözlemlediğim bir gerçeğe dikkat çekiyor: İnsan yürüyerek korkunç mesafeler katedebiliyor. Arabalar veya uçaklar bende aynı şaşkınlığa sebep olmuyor ancak adımlarımın farkında olarak uzaklıkları aşınca bir çeşit mucizeye tanık olmuş gibi hissediyorum. Diğer mucizeleri gözlemlemek için de yürümek iyi bir yol ve Thesiger bunu çok güzel ifade ediyor. “Yolculuğumuzun tam da bu yavaşlığı, onun monotonluğunu ortadan kaldırıyordu. Ülkenin bir ucundan diğerine arabalarla koşuşturmanın ne kadar sıkıcı olacağını düşünüyordum.”[1]
Hayatın tekdüzeliğinden kaçmak için mekânlar, insanlar, sesler ve görüntüler arasında koşturup duran insanlar olarak bilmediğimiz bir reçete ile karşı karşıyayız. Tek bir manzaranın sonsuzluğunu seyredebiliriz veya uzun ‘ölmeden önce görülmesi gereken yerler’ listemize yeni tikler atabiliriz. İkinci yolu tuttuğumuzda bir süre sonra sürekli aynı şeyleri gördüğümüz hissine kapılmamız işten bile değil. Thesiger ilk yolu ve onun yolcularını bize anlatıyor.
Ancak rüzgârın ve güneşin hareketleriyle değişen bu manzaranın sakinleri de yüzyıllara karşı en dirençli yaşam biçiminin taşıyıcıları. Thesiger çölde dolaşırken bu gerçeğin farkına varıyor, Arap çöllerindeki süreklilik dünyanın başka bir yerinde eşine rastlanılabilir bir süreklilik değil. Piramitler inşa edilmeden önce sürüler nasıl güdülüyorsa bugün de çölde öylece güdülüyor.
“Çölün sınırlarında başarılı onlarca medeniyet parladı ve söndü. Hepsi birkaç yüzyıl ya da bin yıl yaşadı ve yok oldu, yeni milletler ortaya çıktı ve kayboldu, dinler gelip geçti, insanlar değişen dünyaya uyarak değişti. Çölde ise göçebeler hayatlarını sürdürmeye devam ettiler, bu dehşet verici sürede hayatları çok az farklılaştı.”[2]
Dışarıdan bir gözlemci olarak Thesiger bu sürekliliğe hayran kalıyor. Bedevilerin her hareketinde yüzyılların biriktirdiği bu tecrübe görünüyor. Fazla veya eksik hiçbir şey yok ve kimse çölde yaşamanın gereklilik ve inceliklerini Bedevilerden iyi bilemez. Bu gerçek medeni(!) dünyanın bir ferdine, Thesiger’e, “başka hiçbir insan topluluğunda kendimi bu kadar aşağı ve bayağı hissetmemiştim”[3] dedirtecek. Arapların arasına kendi ırkının üstünlüğüne inanarak girmesine rağmen çadırlarında kendini nasıl okuma yazma bilmeyen bir barbar gibi hissettiğini itiraf edecek.[4] Deri, kan ve kemikten ibaret bu insanların bedenleri fazlalıklardan ne kadar azade ise hareketleri de o kadar sade. Bu onların özgürlüklerinin belki de tek kaynağı.
Özgürlük… hürriyet… Bedevilerin bu dünyada önemsedikleri biricik kıymet. “Bedevilerin üstünlükleri fiziksel olduğu kadar ahlakiydi de. Özgürlüğü kolaylık ve rahata tercih etmeleri, çekilen zorlukları dikkate almamaları hatta yaşamlarının zorluklarından gurur duymaları, şehirlileri onların üstünlüğünü kabul etmeye mecbur bırakıyor.”[5] “Herhangi biri rahatça şehirde iş bulup çalışabilirdi ancak bunu ‘zayıf erkeklerin kolay yaşamı’ olarak görüyorlardı.”[6]
Azadeliğin bu kadar önemli olmasının sebebi de elbette çöl. Thesiger kendi üzerinde bu etkiyi hemen hissediyor. “Çölde, medeni dünyada elde edilemeyecek bir özgürlük buldum. Burada hayat sahip olunanlarla engellenmiyor, çünkü çölde gerekli olmayan her şey yüktür.”[7] “Sabah develeri yüklememiz sadece on dakikamızı aldı ve ben, bütün o eşyaların artık yanımızda olmamasının ne kadar keyif verici olduğunu düşündüm.”[8]
Bu fakirlikle, bu boş topraklarda Bedeviler ne yapıyorlar peki? Cesaretlerini sergiliyor, cömertlik gösteriyor ve muhabbet ediyorlar. Zaten toprak da boş değil. “Ancak bölge boş değildi. Keşke öyle olsaydı… her gece istenmeyen misafirler, bazen bir düzine bazen daha fazla, zaten az olan unumuzu elimizden almak için ortaya çıktı.”[9] Bu, ilk günlerde Thesiger ile Bedevi dostları arasındaki sürekli tartışma konularından birisi. Tam uzun çöl yolculuğuna başlayacakları gün Bin Kabina’nın peştemalının olmadığını fark ediyor. Hemen nerede olduğunu sorunca Bin Kabına umursamazca birisinin istediğini ve ona verdiğini söylüyor, bir yandan da kahve pişiriyor. Thesiger kafayı yiyor tabi, uzun uzun gidip geri almasını yoksa yolculuğa çıkamayacağını anlatsa da fayda etmiyor. En son para verip geri almayı teklif edince Bin Kabina “Adam çölde parayı ne yapacak, peştemala ihtiyacı var ki onu istiyor” diye diretiyor.
Çölde istenen bir şeyi vermemek kadar ikramı geri çevirmek de kabul edilemez. Başlarda Thesiger buna da alışmakta zorlanıyor. Sürekli durmanın veya birilerinin davetine icabet etmek için yoldan çıkmanın onları yavaşlattığından şikâyet edip duruyor. Ayrıca çölde birisinin ikram ettiği sütü içmenin ev sahibini akşam aç yatırmak demek olduğunu da çok iyi biliyor. Yine de kaçmak imkânsız.
“Sabah birkaç çadır gördük, kim olduklarını bilemeyince uzaktan dolaşmaya karar verdik ama adam bizi gördü. Kumlarda bize doğru koşarak ‘Durun, durun!’ Diye bağırmaya başladı. Yanımıza gelince neden çadırına uğramadan geçtiğimizi sorup bizi çadırına çevirmeye çalıştı. Ben karşı çıkmaya çalışırken ‘eğer gelip benle yemek yemezseniz, vallahi, karımı boşarım’ diye yemin ederek bizi çadırına kadar götürdü.”[10]
Çöldeki bu karşılaşmalar hep aynı soruyla başlar: Haberler nasıl? Thesiger bu basit sorunun Araplar için saatler süren dedikoduların tetikleyicisi olduğunu söylüyor. Haberler ne olursa olsun ilk cevap hep ‘her şey yolunda’dır. Sonra baskınlar, ölümler, evlilikler, doğumlar anlatılır. Hiçbir şey önemsiz değildir, en küçük ayrıntılar paylaşılır, bazen tekrar tekrar anlatılır. Bugün yaşanan bir olay birkaç gün içinde çölü her tarafındaki kamplarda duyulur. Bu, çölün boş görüntüsüyle büyük tezat oluşturan bir hakikate dönüşür. “Sürekli bir seyirci kitlesinin karşısında olduğunu bilmek hareketlerini daha teatral kılıyor.”[11]
Bu teatral davranışların birisi de yemek başındaki kavgalar… “eğer et kurayla dağıtılmazsa her zaman kavga çıkar. Birisi hemen kendi hakkından fazlasını aldığını iddia ederek bir parça eti diğerinin önüne atar. Böylece bitmeyecek bir tartışma başlar, herkes Allah’a yemin ederek hakkından fazlasını aldığını söylemeye başlar. En sonunda kura çekilir. En başta yapılması gerektiği gibi…”[12]
Bir gün bir çocuk annesine karanlıkta yemek yemeyi çok sevdiğini, böylece daha fazla yediğini ama kimsenin fark etmediğin söylemiş. Annesi önce gülümsemiş sonra da bir sonraki yemekte bir ipi bıçağının tersiyle kesmeye çalışmasını söylemiş. Çocuk karanlıkta annesinin dediğini yapınca bir anda sofradan sesler yükselmiş: Bıçağı ters tutuyorsun! Bu hikâyeyi Thesiger hem Bedevilerin fiziksel yetkinliklerini hem de açgözlü görünmekten ne kadar nefret ettiklerini ifade etmek için anlatıyor. Açgözlü davranan kişiyi görmezden gelmek de bir başka meziyet tabi.
Bedeviler sadece iyi ahlaklara sahip değiller elbette. Kendilerine sığınan birisi olmadıkça insan hayatına karşı oldukça kayıtsızlar. Thesiger her seferinde onların bu vurdumduymazlığını şaşkınlıkla izliyor. Kadınlara ve çocuklara dokunmuyorlar ama baskınlar yapıp erkekleri öldürmekten ve develeri çalmaktan da geri durmuyorlar. (Bu sebeple bir baskın olduğunda erkekler develerini alıp kaçıyor ve ailelerinin canından endişeye düşmüyorlar.) Bitmeyen kan davalarına işaret etmeye gerek yok zaten. Thesiger de bu kadar fazla zıtlığı içinde barındıran başka bir topluluk görmediğini yazıyor. Yine de bu zıtlıklar içerisinde hepsini toplayan bir mihver var: Şeref ve şan dürtüsü. Cahiliye şiirlerinden beri sürekli görülen ‘ben yaptığımı mecd için yaparım’ motivasyonu. Elbette bu yanlışlara sebebiyet veriyor. Meşhur Besus savaşı misafir bir kadının devesinin öldürülmesi yüzünden çıkmıştı ve kırk yıl sürdü. Bunun olumlanacak bir yanı yok ama ortada bizim içinde yaşadığımız dünyada bulunan motivasyonlarla hareket etmeyen bir topluluk var. Kalabalık insan toplulukları, mallarını ve canlarını somut olmayan değerler için kolayca feda edebiliyorlar ve bu bizim için şaşkınlık verici.
Bedevilerden ve çölden bahsimi kapatırken belirtmek istediğim nokta da bu. Bir dünyada yaşıyoruz ve o dünya bize doğal ve olması gerekenmiş gibi sunuluyor. Allah’a ve ahiret gününe iman edenler, bizler, bile bu illüzyona kanabiliyoruz. Bir alternatif olduğunu düşünmek kolay ama insan bazen kanlı canlı görmek istiyor, son zamanlarda Bedeviler benim için bu örneği ortaya koymuş oldu. İnsanların hatalarında ve sevaplarında sadece harcayamayacakları kadar çok mal biriktirme motivasyonuyla hareket etmediği bir topluluğun varlığı, bu son günlerde bizi insanlık için tekrar umutlandırabilir.
[1] Wilfred Thesiger, Arabian Sands (Harmondsworth: Penguin Books, 1968), 60.
[2] Thesiger, Arabian Sands, 92.
[3] Thesiger, Arabian Sands, 329.
[4] Thesiger, Arabian Sands, 38.
[5] Thesiger, Arabian Sands, 93.
[6] Thesiger, Arabian Sands, 99.
[7] Thesiger, Arabian Sands, 37.
[8] Thesiger, Arabian Sands, 231.
[9] Thesiger, Arabian Sands, 89.
[10] Thesiger, Arabian Sands, 169.
[11] Thesiger, Arabian Sands, 170.
[12] Thesiger, Arabian Sands, 86.Start slideshow
