Sözlerime başlamadan önce ilk olarak SADED Yönetim Kurulu Başkanı Sayın Tahsin ÖZDEMİR olmak üzere tüm yönetim kuruluna değer verip davet ettikleri için çok teşekkür ediyorum. Ayrıca İyi İhtimaller kitabımızı okuma inceliğini gösteren, mütalaa ve değerlendirme için kıymetli vakitlerini ayırarak buralara kadar lütfedip gelen siz değerli konuklara, dostlarıma şükranlarımı arz ediyor, hoş geldiniz diyorum.
Öncelikle şöyle bir girişle başlamak isterim: Hayat, iyi ihtimaller ve kötü ihtimaller galerisidir. Galerideki seçimler aynı zamanda ırmağın akış yönünü de belirler. Bu da yolun ve yolcunun niteliği hakkında bize ipuçları sunar. İhtimaller, Matematikteki basit yüzdelik kavramları ile açıklanamayacak kadar karmaşık bir yapıya sahiptir.
Kitabın içerik analizine geçmeden önce iyilik türleri hakkında bir kategori tanımlaması ve klasörlemesi yapmak isterim. Dört ana klasörde toplayabileceğim bu sınıflandırma işlemini şu başlıklar altında değerlendirebiliriz. Bunları: İyiliğin içinde iyilik, iyiliğin içinde kötülük, kötülüğün içinde iyilik ve kötülüğün içinde kötülük seçenekleri şeklinde bahsettiğimiz bu ihtimaller klasörüne dâhil edebiliriz.
İlk iyi ve kötü ihtimal Hz. Âdem’in çocukları ile başlar. Habil elindekinin en iyisini vermeyi tercih ederken Kabil verilebilecek en son şeyi hediye olarak sunmuştur Rabbine. İyi ile kötünün mücadelesi burada başlar belki de. İyinin iyi oluşu ile kötünün kötü oluşu hikâyesi bir bakıma bu olayla yeryüzü sahnedeki yerini alır.
İyi ile kötü tercihi arasında seçme hakkını özgür iradesi ile kullanır insan. Bu tercih eylemlerimizin de seyrindeki süreğenliğe ve fikri sabite dönüşür. Kabil’in ilk tercihi ona ikinci tercihinde de ‘kötü’ olanı yani kardeşine haset duymasını ve hatta onu öldürmeye azmetmesini tetiklemiştir. Buna karşın Habil ise ‘Sen beni öldürmek için elini uzatsan bile, ben seni öldürmek için elimi uzatmayacağım. Çünkü ben âlemlerin Rabbi olan Allah’tan korkarım” (Mâide Suresi 28) diyecekti.
Habil’in yaptığı ısrarla iyi ihtimali aramaktır. Kötü ihtimalini seçerek kardeşini öldüren Kabil ise bir kuştan/kargadan öğreneceği iyi ihtimali içselleştirmesi kötü ihtimal içinde de bir iyi ihtimalin varlığına inanmakla açıklanabilir. Kötü ihtimalin içinde bile bir iyi ihtimal arayışı insanın görevi olmalıdır mesajı verilmektedir burada. Kargayı Kabil’e gönderen ona iyi ihtimali’ni göndermiştir aynı zamanda.” ‘Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar da olamadım mı ki, kardeşimin cesedini gömeyim’ dedi ve ettiğine yananlardan oldu.” (Maide,31)
Rabbimiz Kur’an’da mukayeseli iyi kötü örneklerini birlikte verir. Kötü ihtimalini tercih edenlere Hz. Nûh ile Hz. Lût’un eşlerini örnek gösterir. İyi ihtimallerin içinde de kötü ihtimalin barınabileceğine dikkat çeker: “Onlar kullarımızdan iki erdemli kişinin nikâhı altındaydılar ama onlara ihanet ettiler.” (Tahrim,10)
Kötü ihtimali ile kuşatılmış bir ortamda o kuşatmayı yaracak, kuşatmadan çıkışı sağlayacak bir kapının varlığı da iyi bir ihtimaldir. İyi ihtimaline yönelenlere ise Firavun’un eşini rol model olarak gösterir: “O, ‘Rabbim!’ demişti, ‘Yüce katında, cennette benim için bir ev yap; beni Firavun’dan ve yaptıklarından kurtar ve beni bu zalimler topluluğundan da selâmete çıkar!’ (Tahrim,11)
Koşulların zorluğu nedeni ile iyi ve kötü arasındaki tercihte zorlananlara ise Hz Meryem’i örnek gösterir: “O iffetini çok iyi korumuştu, biz de ona ruhumuzdan üfledik; o, rabbinin sözlerini ve kitaplarını hep tasdik etti ve o içtenlikle itaat edenlerdendi.” (Tahrim,12)
Kötü ihtimaller bazen iyi ihtimallerin gölgesinde barınır. İyi ihtimallerin de içinde kötü ihtimalleri barındırabileceğine en güzel örnek, adları Kur’an’da geçen beş adamın hikâyesidir. “‘Sakın ha ilâhlarınızdan vazgeçmeyin. Hele hele Vedd’i, Suva’ı, Yeğûs’u, Yeûk’u ve Nesr’i asla bırakmayın!’ dediler.” (Nuh,23)
* Rivayete göre Ved, Süvâ‘, Yegūs, Yeûk, Nesr dindar ve sâlih kişilerdi. Fakat bunların hepsi aynı ayda ölünce akrabaları çok üzülmüş, Kābil oğullarından biri, “Size onların şeklinde beş put yapayım mı? Yalnız ruhlarını veremem” deyince onlar da yapmasını söylemiş, o kişi de onlara benzeyen beş put yaparak dikmiştir. Bunun üzerine akrabaları putların yanına gelip onlara saygı göstermeye ve etraflarında dönmeye başlamış, bu âdet bir kuşak boyunca sürmüştür. Ardından gelen kuşak bunlara öncekilerden daha fazla saygı göstermiş, üçüncü kuşak daha da ileri giderek putlara saygıyı tapınmaya dönüştürmüştür. (TDV İslam Ansiklopedisi Yegûs maddesi)
İyi İhtimaller, aslında bir ihtimaller kitabı. Hayatın içindeki bütün ihtimalleri göz ardı etmeden ‘iyi’lerine talip olmayı ve onları aramayı salık veren bir denemeler serisi. Bir bakıma iyilik temrinleri de diyebiliriz buna. Otuz üç denemeden oluşan bu kitapta atıştırma ya da alıştırma kaygısından uzak; iyi ihtimalini, ihtimalin iyisinden ayırmadan ihtimaller arası bir geçişkenlik hedeflendiğini gözlemleyebilirsiniz.
İyi İhtimaller; ismini, kitapta aynı adla yer alan bir denemeden alıyor. Kitabın ismi ile ilgili çok şey söylenebilir ancak her kitabın bir hikâyesi olduğu gibi her kitap isminin de bir hikâyesi vardır. Bir masum hasbihal ve mahfi bir ‘hâl’ paylaşımının doğal tespih tanelerinden birinin ismi de diyebiliriz buna. Otuz üç tespih tanesinden sadece biri. Sayıların kutsiyetinden çok katsayıların masumiyetini esas alan bir çarpanlar dizini.
İyi İhtimaller; kırk yıllık bir arayışın adıdır. Bazen kırk yıl sonra çıka gelen erken gelmiştir bazen kırk dakika sonra gelen geç kalmıştır. Her daim olmasa da ihtimalin geç’i, muhtemelin erken’inden muteberdir. Her insanın bir muhtemeli vardır. Muhtemeli aramak; mükemmeli aramak değildir, iyi ihtimalinden payına düşene razı olmaktır. Aramak da bir iyi ihtimaldir. İyi ihtimalleri aramayı ihmal etmeyin. Çünkü muhtemel, sadece ihtimaller arasında gerçekleşmesi mümkün olandır.
İyi İhtimaller; ihtimallerin tahammül eşiğine dair içsel sorgulamaları da barındırır içeriğinde. İyi ihtimal, ihtimaller sorusunun tam sonucu değil yaklaşık sonucudur. Bu da en küçük ihtimalle sizin, bir sorunun doğru sonucundan çok gidiş yolunuzdan geçer notla değerlendirilmenizi sağlar. İyinin ardına düşmek de iyilikten sayılır. İyilik, iyilerin ustalık eseridir. Duanız kabul olmadan avucunuzu kapamayın. Yarım kalan duanın faturası kabul saatinden önce kapanan avuca kesilir. Bu da kuvvetli bir ihtimaldir…
İyi, zaman alır kötünün vakit sorunu yoktur. Güzel bir örnek var: Sultanahmet Camiini üç dakikada yıkarsınız ama asgari üç yılda yapabilirsiniz. Kötüyü tercihin kendisi de kötüdür. Sonucu kadük, tahsilatı verimsizdir. Altyapısı, temeli çürük olan bir niyetten samimiyet beklenemez, samimi sonuçlar elde edilemez.
Kötü söz sözün kötü ihtimalidir. Bu ihtimale dayanan, depreme dayanıksız bir eve sığınan bir adama benzer. Bilirsiniz bir şeye yaslanmak aslında savunmasız kalmaktır. Yaslanan, savunmayı ihmal ettiği için tedbirli ve teyakkuzda olana göre düşmesi daha kolay olandır. Bu nedenle kötü ihtimal, çürük bir ağaca, yıkık bir duvara yaslanmak gibidir. “Kötü bir sözün durumu da yerden koparılmış, ayakta durma imkânı olmayan kötü bir ağacın durumu gibidir.” (İbrahim,26)
İyi ihtimali, garantisi olan bir yatırımdır. Zarar etme ihtimali olmayan, asgari bire on kazandıran, ortalama bire yedi yüz veren ve bundan daha önemlisi azami sınırı olmayan bir kazanç türüdür. İyi ihtimalinin kökü sağlam ufku/geleceği açıktır. Bir bakıma geleceği parlaktır. İyi ve kötünün dini literatürdeki karşılığı hayır ve şerdir. “Görmedin mi, Allah güzel bir sözü nasıl misal getirdi? (Güzel bir söz), kökü sağlam, dalları göğe yükselen bir ağaç gibidir.” (İbrahim,24)
İhtimalin iyi olanı meyve veren ağaca benzetilir. Üstelik bu meyveli ağaç inkıtaya uğramadan, mütemadiyen meyve veren cömert ve vefalı bir ağaçtır. “Bu ağaç, Rabbinin izniyle her zaman meyvesini verir. Öğüt alsınlar diye Allah insanlara misaller getirir.” (İbrahim,25)
Kötü ihtimali ortadan kaldırmanın yolu iyi ihtimalini aktif hale getirmektir. Kötülüğün paratoneri iyiliktir. Bu yönüyle iyi ihtimali kötü ihtimalinin panzehiridir. İyiliğin onaran, onarmakla kalmayıp kötülüğü kendine benzeten, olumluya yönelik değiştiren ve dönüştüren bir yanı vardır. “İyilikle kötülük bir olmaz. Kötülüğü en güzel bir şekilde sav. Bir de bakarsın ki, seninle arasında düşmanlık bulunan kimse sana sıcacık bir dost oluvermiştir.” (Fussilet,34)
Habise-Tayyibe ve Hasene-Seyyie bağlamında kapsamlı ve kuşatıcı bir Hayır-Şer karşılaştırması yapmak mümkündür. Güzel, temiz ve çirkin, pis ile iyi ve kötü birbirinin alternatifi iken birinciler olması gereken/varlığı zorunlu, ikinciler ise istisna kalemidir. Kötü ihtimalinin istisna kategorisinde yer bulduğu bir denklemde iyi ihtimalinin arı, duru ve mürailikten uzak, katıksız ve katkısız olma zorunluluğu vardır. “Güzel bir söz ve affedici olmak, başa kakılarak yapılan bir iyilikten daha hayırlıdır.” (Bakara,263)
İyi İhtimaller kitabı, biraz sûfi söylemler biraz tefsir kırıntıları biraz da kaygı pompalanan bir topluma iyimserlik mesajları barındırıyor. Okuyanın, yazarının telaşından pay kapmasına kapı aralayan; insani, kulca ve âdemce bir duyuşla yazılmış; otuzüçlük bir endişe tespihini evradı ezkârı olarak benimseme risalesidir de diyebiliriz buna.
Sözlerimi, kitabın arka kapağında yer alan şu cümlelerle tamamlamak istiyorum: ‘Her duvar bir kapıdır’ diyen Emerson ne kadar da haklıdır. Kapının duvar olmasından çok o duvarın kapı olma olasılığı, umudunuzu diri tutmalı. “Dikkat edin; büyük aşklar ya sonsuzdur ya onsuz” diyor ya Chuck Palahniuk. Bakın işte ihtimallerle dolu her yer. ‘Onsuz’ da ‘sonsuz’ da bir ihtimaldir öyleyse. Siz, size iyi gelecek ihtimalinizi seçmeye bakın: Sizin iyi ihtimaliniz ‘onsuz’ mudur yoksa ‘sonsuz’ mu? Buna karar verin önce.
İyi ihtimaller ölmedi, içinizde yaşıyor…
Not: Bu yazı, Ankara Stratejik Akıl ve Düşünce Eğitimi Derneği (SADED) Kitap Söyleşi etkinliğinde Hüseyin ÇOLAK’ın İyi İhtimaller (ESKADER 2025 Deneme Ödüllü) kitabı üzerine 26 Mart 2026 tarihinde yaptığı değerlendirme konuşmasının tam metnidir.
