Türkiye’de plansız ve aceleci uygulamalar nedeniyle birçok kültürel varlığını kaybeden şehirlerin tarihî dokusu bozulmuştur. Özellikle İstanbul’da çeşitli sebeplerle birçok tarihî eser yıkılmış ve/veya kaderine terk edilmiştir.
1950’li yıllarda sadece Karaköy-Beşiktaş hattında yıkılan bazı eserlere bakmak bile bu yıkımın büyüklüğünü anlamak için yeterlidir. Sinan Paşa Hamamı, Dolmabahçe Istabl-ı Amire ve Tiyatrosu, Saadettin Efendi Çeşmesi, Esad Mehmet Efendi Çeşmesi, Arap Ahmet Paşa Türbesi ve Kütüphanesi, Hatuniye Mescidi, Fındıklı Molla Çelebi Hamamı, Çivici Limanı Mescidi, Sanayi Kışlası ve Müşirlik Dairesi bu hatta yıkılan eserlerden bazılarıdır. Aynı dönemde bölgedeki istimlakler nedeniyle Aziziye Karakolu, Havyar Han, Borsa Han, Patrikiadis Han, Noradunkyan Han, Kevork Bey Hanı, Manukoğlu Hanı, Vagon Li Binası, Mehmet Ali Paşa Hanı, Christos Rum-Ortodoks Kilisesi ve Surp Krikor Lusavoriç Ermeni Kilisesi (kısmen) gibi nitelikli sivil mimarlık örnekleri ile önemli kamusal yapıların yıktırıldığı da bilinmektedir. Aynı güzergâhta yol yapımı nedeniyle taşınmış veya yeniden yapılmış olan kültür varlıklarına Sinan Paşa Çeşmesi, Dolmabahçe Camisi Muvakkithanesi, Mehmet Emin Ağa Sebili, Silahtarağa Çeşmesi, Hekimoğlu Ali Paşa Çeşmesi, Koca Yusuf Paşa Sebili, Süheyl Bey Camisi, II. Abdülhamid Çeşmesi, Kılıç Ali Paşa Camisi Duvarları ve Karabaş Camisi örnek verilebilir. Bu bölgede yıktırılan en önemli eserlerden biri de Karaköy Camii olarak bilinen Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Camii’dir.
Pek çok eser bırakan Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, Galata’daki Karaköy Meydanı’na da bir cami inşa ettirmiştir. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Camisi’nin inşa edildiği yerde Fatih Sultan Mehmed döneminde yapılmış ve zamanla harap olmuş bir tekke yer alıyordu. Cami 1696 Galata yangınında hasar gördükten sonra alt katındaki dükkânlarla birlikte fevkani (merdivenle üst kata çıkılan) olarak yeniden inşa edilmiştir. Galata Camii (Cami-i Şerif-i Galata) adıyla da anılmaya başlanan bu eser 1726 ve 1806 yıllarında yenilenmiştir. Fakat bu cami de zamanla harap olmuştur.
Sultan II. Abdülhamid’in emriyle harap olan Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Camisi’nin yerine 1893’te İstanbul’a gelen ve daha sonra saray ser-mimarı olup 1909’a kadar bu görevde kalan İtalyan Mimar Raimondo D’Aranco tarafından yeni bir camii inşa edilmiştir. Raimondo D’Aronco camiyi dokuzgen bir planda “Art Nouveau” tarzında tasarlamıştır.
Yapı, sıra dışı tasarımı ve şişkin gövdeli minaresiyle dikkat çeker. Dışı tamamen mermer levhalarla kaplı olan ve içi T biçimindeki pencerelerle aydınlatılan camii dokuzgen yapısı, geniş saçakları, sempatik minaresi, çevresine uyumlu ve göz okşayan mimarîsiyle Karaköy Meydanı’nın ayrılmaz bir parçası hâline gelmiştir. Osmanlı Devleti döneminde inşa edilen ahşap minareli nadir camilerden biridir.
Halil Paşa ve Kemankeş Kara Mustafa Paşa sokaklarına bakan cepheleri olan Karaköy Camii, dönemin ticaret merkezi olan Karaköy meydanında Tünele yakın ve tarihi yarımadayı Pera’ya bağlayan Galata Köprüsü ve Perşembe Pazarı ile Dolmabahçe Sarayı yönünde kıyıya paralel aks gibi önemli ulaşım ağlarının da kesişiminde bulunuyordu.
Cami iki dükkân katının üzerinde üçüncü katta 10 x 13 m boyutlarında bir alan üzerine oturmaktaydı. Küçük bir son cemaat yerinden sonra girilen caminin ana mekânı dokuzgen bir plana sahipti ve küçük bir kubbe ile örtülüydü. Ahşap olarak inşa edilen caminin cephesi cilalı mermer levhalar ile kaplanmıştı. Dokuzgen caminin meydana bakan 5 yüzeyinde ortası dar ve yüksek, iki yanında birer küçük pencereden oluşan “T” biçimli pencere bulunmaktaydı.
Caminin kapalı şerefeli sekizgen minaresi, caminin kuzey batı köşesinde yer almaktaydı. Geleneksel Osmanlı mimarisinden farklı olarak inşa edilen üzeri külahla kapatılan ve Art Nouveau kıvrımlı payandalarla taşınan şerefesiyle caminin minaresi başlı başına özgün bir parçaydı. D’Aronco, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Camii’ni tasarlarken, yapıyı konumu ile birlikte etkili bir biçimde ilişkilendirmeyi başarmıştır.
Demokrat Parti döneminde başlayan yol genişletme furyasından Karaköy Camisi de etkilenmiştir. Kıyıda, Galata Köprüsü’ne bakan yerde yükselen Wiener Bankverein binasının (günümüzde Ziraat Bankası) hemen arkasında yer alan bu cami 1958’de yıkılmıştır. Fakat cami ile aynı hizada bulunan ve deniz tarafındaki cephede, elinde tokmağıyla Boğaz’ı seyreden masonluk tarihinde önemli yeri olan Hiram Usta heykelinin yer aldığı Bankaya dokunulmamıştır. Özgün mimari özellikleri ile öne çıkan caminin meydan düzenlemesinde gerek yokken yıkılması ve yeni meydan düzeninde kullanılmaması Osmanlı mimarlığı açısından gerçek bir talihsizliktir. Bu cami günümüze ulaşabilmiş olsaydı, modern cami tasarımı konusunda önemli bir örnek olabilirdi.
Prof. Dr. Afife Batur, caminin yıkımı sırasında İstanbul Tarihî Eserler Bürosunda çalışan Alpaslan Koyunlu’dan, “Anıtlar Kurulundan siyasi baskılar sonucu caminin tarihi değeri olmadığına dair bir rapor alındığını” öğrenmiştir. 23 Haziran 1962 tarihinde, Vakıflar Genel Müdürlüğü imzalı bir tutanakta, caminin sökülen parçalarının Karaköy rıhtımına gayrimuntazam bir şekilde yığıldığı ve ahşap minarenin vuran dalgaların tesiriyle çürüdüğü kaydedilmişti. Ancak bu rapordaki bilgilerin doğruluğu şüphelidir. Caminin sökülen parçalarının o dönemde camisi olmayan Kınalıada’ya taşınarak yeniden birleştirilmesi düşünülmüştür. Ne var ki, bu düşünce hiçbir zaman gerçekleşmemiştir.
Anlatılanlara göre, camiden sökülen parçalar, uzun süre Karaköy rıhtımında gayrimuntazam bir şekilde yığılmış olarak bekletilmiş, daha sonra mavnalara yüklenerek Kınalıada’ya gönderilmiştir. Ancak yolculuk sırasında mavna batmıştır. Fakat araştırmalar bu hikâyenin de asılsız olduğunu göstermiştir. Öncelikle Kınalıada sakinlerinden Reşat Pala’nın ifadelerine göre caminin adaya ulaşan malzemelerinin, yeni bir camide kullanılmaya imkân sağlayacak şekilde olmadığı, getirilen mermerlerin biçimsiz bir şekilde kırık olduğu ve kıyıya gayrimuntazam bir şekilde boşaltıldığı anlaşılmıştır. Sahile yığılan bu kırık mermerler, el birliği eden Müslüman cemaat tarafından kıyılardan toplanmış, düzeltilebilenler 1962 yılında inşa edilen ve bugün de kullanılmakta olan Kınalıada Camisi’nin temelinde ve duvarlarında kullanılmıştır. Karaköy Camisi’nden geriye kalan parça, T pencere üzerindeki Art Nouveau bezemeli alınlık, uzun süre cami bahçesinde bekledikten sonra Adalar Müzesi’ne taşınmıştır.
İstanbul Büyükşehir Belediyesi bünyesindeki Tarihî Çevreyi Koruma Müdürlüğünün teşebbüsleriyle 2002 yılından itibaren her yıl yatırım programına alınan caminin yeniden inşa gayreti bugüne kadar sonuçsuz kalmıştır. Caminin ihyası 2003, 2004, 2005 ve 2006 programlarına da alınmasına rağmen, müspet bir gelişme kaydedilememiştir. Fakat Aralık 2024’te İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültürel Miras Koruma Müdürlüğü, Karaköy Camisi’nin yeniden inşa edileceğini duyurmuştur.
Kaynakça
- Afife Batur, “Karaköy Mescidi”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını, İstanbul 1993, Cilt 4, s. 456-457.
- Alev Erkmen, Sultan Yılmaz. “Bir simge yapının mimari tarihçesi: Yapımından günümüze Karaköy Camisi”, Yakın Mimarlık Dergisi, Ekim 2023 Cilt:7, Sayı:2. ss.137-202
- Can Alpgüvenç, “Karaköy Camii Nereye Kayboldu”, https://www.yuzaki.com/2007/08/karakoy-camii-nereye-kayboldu/ E.T. 25 Şubat 2025.
- Engin Aktürk, “İstanbul Beşiktaş-Karaköy Aksında 1950’li Yıllarda İmar Çalışmaları Nedeniyle Yıkılan ve Yeniden Yapılan Kültür Varlıkları”, Uluslararası Katılımlı 6. Tarihi Yapıların Korunması ve Güçlendirilmesi Sempozyumu / 2-3-4 Kasım 2017, s. 341-350
- https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/110010 E.T. 11 Mart 2025.
- https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/74330 E.T. 11 Mart 2025.
- https://kulturenvanteri.com/yer/merzifonlu-kara-mustafa-pasa-camii/img_5288/ E.T. 14 Mart 2025.
- https://lcivelekoglu.blogspot.com/2018/03/karakoy-merzifonlu-kara-mustafa-pasa.html E.T. 8 Mart 2025.
- https://www.arkitera.com/gorus/karakoy-camisinin-rekonstruksiyonu/ E.T. 12 Mart 2025.
- https://www.eskiistanbul.net/5409/karakoy-ve-merzifonlu-kara-mustafa-pasa-camii-1930 E.T. 1 Mart 2025.
- Karaköy Camii. https://isted.org.tr/kayip-tarihi-eserler/karakoy-camii/detay E.T. 25 Şubat 2025.
- Melis Şeyhun, “Karaköy’den Kınalıada’ya Bir Cami Öyküsü”, Adalı, Temmuz 2022, S. 205
- Ramazan Pantık, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Vakıfları: Yönetimi, Kentsel Gelişime Katkıları ve İktisadi Yapısı (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2021.
