Kitâbiyat diğer bir ifadeyle literatür yazıcılığının önemli simalarından olan ve ünü, bibliyografik eseri Keşfü’z-Zunûn ve coğrafya kitabı Cihannüma ile bütün bir cihana yayılan büyük bilgin Kâtib Çelebi, Süllemü’l-Vüsûl ilâ Tabakâti’l-Fuhûl (5/420) adlı tabakât (kişi biyografileri) kitabının sonunda ilmin geldiği nokta hakkında şöyle demektedir: Şeyh Cemâleddîn el-Aksarâyî (ö. 791/1388-89), Karaman diyarında meşhur Müselsile (Zinciriye) Medresesi’nde (Aksaray’da) hoca idi. Medreseyi yaptıran zât, medresede ders verecek kişinin İsmâîl el-Cevherî’nin (ö. 400/1009) Sıhah adlı Arapça sözlüğünü hıfzetmiş/ezbere bilen biri olmasını şart koşmuştu. Bu diyarda Sıhâh’ı ezberleyenleri soruşturduklarında dört kişi buldular. (Sıhâh’ın Türkçe tercümesi Vankulu Lugatı diye meşhur olup, İbrâhim Müteferrika’nın iki cilt halinde basımını gerçekleştirdiği (İstanbul 1729) ilk kitaptır.) Onu üstünlüğünden dolayı tercih ettiler. Ezbere bilenlerin az olmasına üzüldüler. İlmin halinden ibret al. Nereden nereye!
İki Çelebi’den Biri Kâtib Çelebi
İki Çelebi’den biri 1611 yılında dünyaya gelen Evliya Çelebi (1611-1682), diğeri ise onun çağdaşı, İstanbul/Unkapanı semtinde doğan ve ilim dünyasında Kâtib Çelebi diye ün salan Abdullah oğlu Mustafa’dır. Annesinden naklettiğine göre, Zilkade ayında 1017/1609 yılında (Süllemü’l-Vüsûl, 3/447) doğmuştur. Görünen o ki, Evliya Çelebi gidip görülmedik bir yer; Kâtib Çelebi ise adını ve bizzat görüp kaydetmediği kitap bırakmamış gibidir. Evliya kadar olmasa da Kâtib Çelebi de Osmanlı coğrafyasında bir hayli yer gezmiş ve seferlere katılmıştır.
Her iki Çelebi’nin geride bıraktıkları değerli eserleri günümüze ulaşsa da mezar/taş/ları hakkında aynı şeyi söylemek mümkün görünmemektedir. Tıpkı Taşköprülüzâde Ahmed Efendi (ö. 968/1561) ve daha nice önemli zevatın mezarları gibi. Katib Çelebi’den iki yıl sonra doğan ve ondan bir hayli zaman sonra İstanbul’da vefat eden Evliya Çelebi’nin, Beyoğlu Belediye Dairesi’ne yakın Şişhane Karakolu’nun Kasımpaşa cihetindeki Meyyitzâde Kabri denilen kabristanda ailesine mensup olduğunu zikrettiği sofada gömüldüğü, bununla birlikte bu kabristanın esefle kaydetmek lazım gelir ki ekseri cihetleri yıkılıp yok olduğundan bugün Evliya Çelebi kabrinden hiçbir izin kalmadığı bilgisi kaynaklarda yer almaktadır. (Osmanlı Müellifleri, 3/49)
Osmanlı âlimleri arasında zaman itibariyle eskilerin sonu ve yenilerin reisi sayılan Kâtib Çelebi’nin kabrine gelince, İstanbul’da Vefa mahallesinde Zeyrek’e inen caddenin sol tarafında kendi adına mensup yanmış mektebin sahasındadır. (Osmanlı Müellifleri, 3/84.) Ancak, üzülerek ifade edelim ki, Kâtib Çelebi’nin ilk başta kırılan mezar taşları 1939 yılında onarılmak istenmiş, ne acıdır ki, 1961 yılına kadar devam eden ve bitmek bilmeyen resmi çekişmelere/yazışmalara, yol genişletmelerine, inşaatlara ve ihmallere kurban gitmiştir. Basit bir mezarın onarımı 21 yıl boyunca yapılamamış, sonunda taşları kaybedildiği gibi kabrin tam yeri de tespit edilememiştir. Yine nerede oldukları meçhul mezar taşlarından geriye sadece bazı resimler kalsa da en azından mezar yerinin şimdiki mekânına yakın bir yerde olduğunu bilmekteyiz. (Mezarın bitmeyen hikâyesi için bkz. Halit Çal, “Kâtip Çelebi’nin Mezarı”, Sanat Tarihi Dergisi, cilt 22, sayı 1, 2013, s. 89-105,) Bu arada, Kâtib Çelebi’nin şimdiki -yeni(lenen)- mezarı, Haliç’ten yukarılara doğru çıkarken Molla Zeyrek Camisi’nin karşısında Bozdoğan su kemerine varmadan önce inşa edilen İstanbul Manifaturacılar Çarşısı’ndadır. (İMÇ. 3. Blok).
Hazardan Sefere Seferden Hazara…
Kadim ulema arasında kendi hal tercemesine yer veren bazı bilginler gibi Kâtib Çelebi de Arapça kaleme aldığı Süllemü’l-Vüsûl ile Türkçe yazdığı Mîzânü’l-Hak’ta otobiyografisine yer vermektedir. Süllemü’l-Vüsûl’da kısa, vefatından bir yıl önce 1656 yılında yazdığı Mîzânü’l-Hak fî İhtiyâri’l-Ahak’ın (Hazırlayan: Orhan Şaik Gökyay. İstanbul: MEB Yayınları, 1993) sonunda ise “Nimete şükür ve birkaç öğüt” başlığı altında genişçe yer vermiştir. Daha çok Mîzânü’l-Hak’tan iktibas edeceğimiz hayat hikâyesi; “Bu risalenin yazarı, Hacı Halife diye tanınmış bilginler arasında Kâtib Çelebi diye ün almış olaFn Abdullah oğlu Mustafa’dır” diye başlamaktadır. 1017/1609’da İstanbul’da doğan Kâtib Çelebi, babası asker sınıfından olduğu için kanuna göre o da asker sınıfına geçmiştir. Tali(h)i ve yıldızı öyle gösterdiğinden okumak yazmak sanatına meyletmiş, 1032 yılında Anadolu muhasebesi kalemine şâgird olarak atanmıştır. Pek çok sefere katılan Kâtib Çelebi, 1629 yılında orduyla birlikte İstanbul’a dönmüştür.
Kadızade Mehmed Efendi’nin (ö. 1045/1635) Fatih Camii’ndeki derslerine devam eden Kâtib Çelebi, Hüsrev Paşa ile sefere çıkana kadar bunu sürdürmüştür. Hemedan, Dergüzin ve Bağdat seferlerine iştirak ettikten sonra 1631/1632 yıllarında tekrar İstanbul’a gelen Kâtib Çelebi, Kadızâde’nin derslerine bir müddet daha devam etmiştir. Onun derslerini basit ve sathi bulan Kâtib Çelebi, bu dönemde Kadızâde, Abdülmecid Sivâsî (ö. 1049/1639) ve başkalarının da dâhil olduğu tartışmalara kitabında yer vermektedir.
Halep, Hicâz, Diyarbakır, Revân…
Kâtib Çelebi, 1043/1633-34’te Tabanıyassı Mehmed Paşa (ö. 1049/1639) İslam ordusuna başbuğ olup Halep kışlasına çekildiğinden mübarek hac niyetine Halep’ten Hicaz yolculuğuna çıkmıştır. Hac vazifesinden sonra ordu Diyarbakır’da iken o kışı şehirde geçirmiş, kimi bilginlerle sohbette bulunarak kendilerinden yararlanmaya çalışmıştır. 1044/1634-35 yılında Murad Han’la (ö. 1049/1640) Revan seferine katılan müellifimiz, 1045 yılında can u gönülden niyet ederek; “On yıl kadar zaman harekette ve seferlerde geçip nice savaşlar ve olaylar görüp hac ve savaş işi bütünlendi. ‘Küçük savaştan büyük savaşa döndük’ dediklerince bundan sonra kendini, öğrenmek yoluna verdi ve aziz ömrünün geri kalan bölüğünü şerefli ilim tahsiline ve Allah’ın ona kısmet ettiği rızkı ilim yolunda harcamaya kesin karar verildi.” demektedir.
Kitapların Yurdu Dersaadet
Biraz önceki ifadelerden anlaşıldığı üzere, Kâtib Çelebi’nin kalbinde kitap ve ilim aşkının hiç eksilmediği görülmektedir. O, şöyle demektedir: “Bu niyetle İstanbul’a gelirken Halep’te kaldığı sırada şehrin sahaf dükkânlarının kitapları görülüp, Tanrı’nın verdiği ilhamla bu kitapların adları yazılmaya başlandı. İstanbul’a gelip, miras yoluyla eline biraz para geçince bunu kitaba verdi ve büyük bir hırsla kırk altıda (1636/1637) o kitapları okumak müyesser oldu. Yaratılıştaki meyil dolayısıyla tarih, tabakât ve vefeyât kitaplarını okuyup incelemek hoşuna giderdi. Kırk yedi yılında (1637/1638) yine yakınlarından bir zengin tacir öldü. Malından kendisine birkaç yük akçe kaldı. Niyetindeki doğruluk ve içindeki arılığın bereketi ile ona kapıların açılması ve gerekli vasıtaların kolayca ele girmesi müyesser oldu.”
Kâtib Çelebi, kendisine kalan miras parasından üç yüz akçeyi kitaba ayırmış, geri kalanıyla Fâtih semtindeki evini tamir ettirip evlenmek için gerekli olan eşyayı kolaylayıp kalan kısmını da geçim için sermaye edinmiş ve belini doğrultmak için gerekli vasıtalar ayırmıştır.
Bin kırk sekiz yılında (1638/1639) IV. Murad zamanında Bağdat seferine katılmaktan vazgeçmiş, ilim yoluna devam etmek için mazeret bildirerek İstanbul’da kalmıştır. Hocaları ve katıldığı dersler, okuduğu akli ve nakli ilimlere yer veren Kâtib Çelebi, iki yıl hadis usulü dersi gördüğünü, hadis hocalarının dayandığı râviler yoluyla kendisinin hadis rivayetinde dayanağının Hazret-i Resûlullah’a ulaştığını söylemektedir.
Kitaplara Adanan Bir Ömür
Kâtib Çelebi, bin elli bir senesinde yüz elli kadar devlet hükümdarı hakkında Arapça kaleme aldığı Fezleketü’t-Tevârîh/Fezleketü Akvâli’l-Ahyâr fî İlmi’t-Târîh ve’l-Ahbâr adlı kitabını yazdığını, ayrıca Şeyhzade ve Beyzavi tefsiri mezcedilerek yazılmaya başlandığını söylemektedir. Onun çalışmalarından biri de Beyzâvî tefsirinin şerhidir. Hayatının bin elli üç (1643/1644) ve bin elli dört (1644/1645) yıllarını derslere devam ve çalışmakla geçiren Kâtib Çelebi, on yıl kadar bir zaman içerisinde gece gündüz çalışmak suretiyle sayısız kitap görmek ve fenlerin çoğunu okuyup incelemek müyesser olmuştur, demektedir. Kitaplara olan aşkını şöyle dile getirmektedir: “Kimi zaman bir kitabı görmek için içime şevk düşüp güneşin batmasından doğmasına kadar odamda mum yakar ve hiç usanç ve sıkıntı gelmezdi.”
Bin elli beşte (1645/1646) Girit seferlerine katılan Kâtib Çelebi, bu vesileyle harita çizimiyle ilgilendiğini, bu vadide yazılıp çizilen kitap ve risaleleri gördüğünü söylemektedir. Okuduğu ve okuttuğu bazı kitapların adlarına yer veren Kâtib Çelebi, bir ara hastalanınca, şifa bulmak için tıp ilmiyle de uğraştığını söylemektedir. Okuduğu ilimlere de işaret eden yazarımız, (Arapça) Fezleke’nin fihristi yerinde olan Takvimü’t-Tevârih’in Türkçe-Farsça karışık ve cetveli bir güzel yazılıp iki ayda tamamlandığını, bin elli sekiz sonlarında (1648) Şeyhülislam Abdürrahim Efendi’nin sadrazam Koca Mehmed Paşa’ya gönderdiğini söylemektedir.
Kâtib Çelebi, öncekilerle sonra gelen büyüklerin hal tercümelerini içeren Süllemü’l-Vüsûl adlı eserinin ilk cildini tâ harfine kadar altmış birde (1650/1651) ve altmış ikide (1651/1652) temize çektiğini söylemektedir. Kitabın, yazarın hattı ile olan tek nüshası Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, nr. 1887’de kayıtlıdır. Kitap, altı cilt olarak (İstanbul 2010) neşredilmiştir. Kâtib Çelebi, altmış üçte 1652/1653 muhazarat maddelerini harflere göre düzenleyerek Tuhfetü’l-Ahyâr fi’l-Hikem ve’l-Emsal ve’l-Eş’âr cim harfine kadar temize çektiğini söylemektedir.
Tek Başına Bir Akademi Keşfü’z-Zunûn
Kâtib Çelebi, Keşfü’z-Zunûn adlı muhalled eserini kaleme alırken tarih ve tabakat kitaplarından istifade ettiği gibi doğrudan elden geçirdiği kütüphanelerin nice bin cilt kitabı ve yirmi yıldan beri sahafların akıtıp getirdiği kitaplardan da faydalanmıştır. Bizzat kitapları görmüş olması büyük önem arz etmektedir. Keşfü’z-Zunûn’da sadece kitap isimleri değil aynı zamanda mevzuatu’l-ulum (ilim dalları, yazarlar ve kitaplar hakkında yazılan eserler) kitaplarında yazılı olan üç yüzden artık ilim konusu da harf sırasına yerine geçirildikten sonra nice bahisler ve garip meseleler de kayda geçirilmiştir. Burada “mevzûatu’l-ulum” ve “üç yüzden fazla ilim” ifadeleriyle Taşköprülüzâde’ye atıfta bulunulduğunu belirtmekte yarar vardır.
Keşfü’z-Zunûn’un bilim dünyasındaki etkisine gelince, Doğu’da ve Batı’da özellikle şarkiyat araştırmalarında başucu kitaplardan biri olmuştur. Avusturya’da Bilimler Akademisi’ni kuran ve ilk başkanı olan Hammer, 1804 yılında Keşfü’z-Zunûn başta olmak üzere Müslüman bilginlere ait yedi kitaptan seçtiği “ilim”ler hakkındaki bazı maddeleri/fasılları tercüme ederek yayınlamıştır. Hammer, Keşfü’z-Zunûn’la akademideki öğrencilik yıllarında tanışmıştır. Ignaz Lorenz von Stürmer (1750-1829), Keşfü’z-Zunûn’dan “ilim”le ilgili maddeleri okuması ve ondan çeviriler yapması için Hammer’e veriyordu. Hammer, İstanbul’a gelip orada Osmanlı tarihi, antolojiler ve şair biyografileri hakkında araştırma yaparken kitapların adlarını Keşfü’z-Zunûn’dan bildiğini söylemektedir. Stürmer, Keşfü’z-Zunûn’un büyük bir kısmını Mouradgea d’Ohssons/Ignatius Muradcan Tosunyan’dan (1740-1807) kopya ederek yazmış ve ondan tercümeler yapmıştır. Hammer’in ifadesiyle Arapça, Farsça ve Türkçe araştırmalarında önünde geniş bir alan açan ve 1817 yılında üçüncü defa okumaya başladığı Keşfü’z-Zunûn, ilk defa, arkadaşı Gustav Flügel tarafından Latince tercümesiyle birlikte yedi cilt olarak (Leipzig-Londra: 1835-1858) neşredilmiştir. (Hoş Bir Bülbül: Joseph/Yusuf Freıherr Von Hammer-Purgstall, İnsaniyet.net). Kitabın farklı baskıları bulunmaktadır.
Coğrafya ve Diğer Konular
Kâtib Çelebi, coğrafya alanında Cihannüma gibi kıymetli bir çalışma yapmasının yanı sıra Batı dillerinden bazı tercümeler de yapmıştır. Frengi Atlas Major resimleri alınarak Türkçe’ye çevrilmesi murad olundu diyen Katib Çelebi, eskiden Fransa papazlarından Müslüman olan Şeyh Mehmed İhlâsî Latin dilini iyi bilmekle Atlas Minor’un bir buçuk yılda çevrilip adına Levâmiu’n-Nûr (fî Zulümâti Atlas Minor) denildi, demektedir. Bu arada Cihannümâ’nın beyazına (temize çekme) başlandığını söyleyen Kâtib Çelebi, yine Mehmed İhlasî’nin yardımıyla Târîh-i Frengî Tercümesi adlı bir çalışma yapmıştır. Onun diğer bir tercümesi ise Târîh-i Kostantîniyye ve Kayâsire/Revnaku’s-Saltana adlı İstanbul tarihiyle ilgili çalışmasıdır. Historia Rerum in Oriente Gestarum (Frankfurt 1587) adlı büyük eserin İstanbul’la ilgili kısımlarının çevirisidir. Fezleke’nin mufassal, yıl üzerine çevirisinin parça parça yazıldığını ifade eden yazarımız, devletin düzeni hakkında Düsturul Amel li Ashâbi’l-Halel adlı bir risale yazmış, ayrıca bin altmış dörtte (1673/1674) ve bin altmış beşte (1674/1675) Kanunnâme ve Şeyhülislamların el yazılarından garip meseleleri ve mufassal fetvaları topladığı Recmü’r-Racim bi’s-Sin ve’l-Cim adlı çalışmaları yapmıştır.
Kâtib Çelebi’nin diğer bir çalışması ise, Tuhfetü’l-Kibâr fî Esfâri’l-Bihâr adlı eseridir. Bin altmış altı (1655/1656) yılında boğazda donanmanın hali üzüntüye yol açtı, diyen Kâtib Çelebi, deniz savaşları, seferleri, tersane ve deniz işleri hakkında yazılan bu kitabını bin altmış yedide kaleme almıştır. Risâletü’l-Muhammediyye şerhi olan Hüsnü’l-Hidâye, Câmiʿu’l-Mütûn min Celli’l-Fünûn, Dürer-i Müntesire ve Gurer-i Münteşire, İrşâdü’l-Hıyârâ ilâ Târîhi’l-Yûnân ve’r-Rûm ve’n-Nasârâ ve el-İlhâmü’l-Mukaddes min Feyzi’l-Akdes ve Tütün Risâlesi onun diğer eserleridir.
Hatime ve Bir Müjde
Ekseriyetle yazarımızın Mizânü’l-Hak’tan vermeye çalıştığımız hayat hikâyesinin sonuna gelen Kâtib Çelebi, bu zamana gelinceye dek haftada bir iki gün geçim işi için kaleme varılıp geri kalan vakitleri talebe ile müzakere, okuma ve yazmaya ayırmak nimeti ele geçti, demekte, peşinden umulur ki ömrün geri kalanı da bundan sonra bu hal ile geçsin diye temennide bulunmaktadır.
Kâtib Çelebi, son olarak bir müjdeye yer vermektedir ki, o da, Hz. Peygamber’i iki defa rüyada görmekle müşerref olduğudur ki, bunlardan biri bu risaleyi yazmaya başladığı bin altmış yedi Muharreminin dördüncü gecesi, pazar gecesi olmuştur. Kâtib Çelebi, gördüğü rüyayı şöyle anlatmaktadır: “…Bir kırda, savaşçıların kılığında, eteğini beline dolayıp kılıç kuşanmışlar, adamları ve yardımcıları çevresinde uzak bir yerde idi. Şerefli huzurlarında durmuş, bir takım ilmi meseleler üzerinde ders vermekte idiler. Ancak aklımda bu kaldı ki onlar ayakta, fakir oturmakla ayakta durmak arası durup ders dinlerken mübarek dizlerini öpüp “Ya Resûlallah bendenize bir isim telkin buyurun, meşgul olayım” deyince buyurdular ki “Ya Peygamber” ismine meşgul ol ve bu sözü yüksek sesle söylediler. Öyle ki kulağım bununla dolup uyandığım zaman sesin eseri hala kulağımda duruyordu.” Bu rüyasını kitap okuma ve yazmaya yoran Kâtib Çelebi, eserini bir tenbih ve öğütlerle sona erdirmektedir.
Sonuç olarak, Bursalı Mehmed Tahir’in dediği gibi, Kâtib Çelebi, garp terakkisinin Osmanlılar içinde yayılmasına sebep, nâmını iftiharla baş tacı ettiğimiz bir bilgindir. Varlıkları ile iftihar olunan Osmanlı alimleri arasında Katib Çelebi, Şark ve Garp ilimlerini ihata edenlerden olması zamanının hürmetle anılmasını istilzama kafi iken bir de bize kalem hizmetleri ile yeni bir terakki devresi açması hasebiyle cidden ve hakikaten hüner sahibi büyüklerimizden sayılmaya hak kazanmaktadır. (Osmanlı Müellifleri, 3/84)
