Azulejolar, İber Yarımadası’nda uzun bir geçmişi ve kültürel önemi olan dekoratif seramik karolardır (çinilerdir). Endülüs Emevi Devleti tarafından VIII. yüzyılda İber Yarımadası’na getirilen azulejolar o zamandan beri Portekiz ve İspanya’da dekoratif sanatların önemli bir parçası haline gelmiştir. Azulejo kelimesi Arapçada “küçük cilalı taş” manasına gelen ez-zellic (الزليج) kelimesinden gelmektedir. İspanyolcada bu kelime “duvarları, yerleri vb. kaplamak veya süslemek için kullanılan çeşitli renklerde sırlı karo” olarak tanımlanmaktadır. Boyalı ve kalay sırlı seramik karolara verilen isim olan azulejo Portekizce ve İspanyolcada farklı telaffuzlara sahiptir.
Görsel 1: Endülüs’ün Geleneksel Çini Desenleri (XIV. ve XV. yüzyıl) (alamy.com)
İslam toplumunda yaygın bir sanat türü olan çinicilik Batı İslam dünyasında mimarinin temel unsurlarından biri haline gelmiştir. Fas, Cezayir, Tunus ve Endülüs’ün tarihi anıtlarında bu sanatın örnekleri bulunur. XIV. yüzyıldan itibaren zellic duvar, çeşme, havuz, minare ve zemin döşemelerinde standart bir dekoratif unsur haline gelmiştir. Müslümanların İber Yarımadası’nı fethinden sonra seramik sanatını XIV. yüzyılda İspanya’ya taşınmıştır. Nitekim Müslümanların İspanya’ya getirdikleri en büyük yeniliklerden biri çinilerinde yer aldığı mimaride doğu zevki olmuştur. Mozaiklerin yerini alarak mimari tezyinatta büyük bir önem kazanan çiniler zamanla Hristiyan dünyasında da yaygınlaşmıştır.
Görsel 2: Sevilla Alcázar’ından Mudejar Paneli (XV. yüzyıl) (Joaquín Piñeiro Blanca)
Azulejolar XVI. yüzyılda Mağrip ve Mudéjar (Hristiyanların İspanya’ya yerleşmesinden sonra burada kalan, Katolik yönetimi altında yaşayan Müslümanlara denmektedir) kültürleri tarafından yapılmıştır. Aynı yüzyılda Faenza’da da (İtalya) üretilmiştir. Başta Mağribi tarzından başlayan azulejolar Arap kültürü ağırlıklı olmakla beraber Barok, Gotik, Rönesans, Art Nouveau gibi sanat akımlarından da etkilenmiştir. Endülüs’te yaygınlaşan bu sanat Sevilla, Malaga ve Toledo’da gelişimini sürdürmüş daha sonraları Mayorka Adası’nda, Valencia ve Katalonya bölgesinde devam etmiştir. Mezkûr yerlerden Sevilla, Hispano-Moresk diye adlandırılan seramik karo endüstrisinin ana merkezi haline gelmiştir. Burada azulejo uygulamalarında cuerda seca ve aresta tekniği kullanılmıştır.
Birçok binayı süsleyen ve onlara yadsınamaz bir güzellik ve karakter veren azulejolar, binaları yağmurdan, sıcaklık farklılıklarından, güneşe maruz kalmadan ve kirlilikten koruyarak pratik bir amaca hizmet etmektedir. Portekiz Kralı I. Manuel’in (1469-1521) Sevilla ve Saragossa’da Mağribi azulejolarını keşfetmesi ile Portekiz için mimari seramik alanında farklı bir dönem başlamıştır. Azulejolar zamanla özellikle Portekiz kültürünün ayrılmaz bir parçasına dönüşmüştür. Bu dönemden itibaren azulejolar Portekiz’de kesintisiz olarak kullanılmıştır.
Görsel 3: Porto Cais Da Ribeira (Yazarın Arşivi)
Azulejoların en yetkin örneklerine XVII. yüzyılda Portekiz’de, özellikle Lizbon ve Porto kentlerinde rastlanılır. XVII. yüzyılın ortalarına kadar birbirine benzeyen İspanyol ve Portekiz azulejolarında daha çok mor, mavi, sarı, turuncu ve yeşilin çeşitli tonlarının kullanılmıştır. Bu yüzyılın sonlarına doğru Portekiz’de çok renkli azulejoların yerini mavi-beyaz azulejolar almıştır.
Görsel 4: Porto São Bento Tren İstasyonu (Yazarın Arşivi)
XV. yüzyıldan XVIII. yüzyıla kadar Portekiz’de birçok alanda kullanılan azulejolar, önceleri yüksek sosyal sınıflar ve soylu çevrelerle ilişkilendirilse de zamanla yaygınlık kazanarak kiliseler, saraylar, önemli mimari yapılar, devlet daireleri, okullar, hastaneler, müzeler, oteller, dükkanlar, alışveriş merkezleri, eğlence mekanları, tren-metro istasyonları, köprü cepheleri, sokaklar, parklar ve evler gibi birçok farklı mekânda dekoratif bir unsur olarak kullanılmıştır. Azulejolarda genellikle dinsel, tarihsel, mitolojik konular işlenmekle beraber resimlere benzeyen sahnelere de rastlanılmaktadır. Zamanla bu temalar soyut ve geometrik kompozisyonlar eşliğinde betimlenmiştir.
Görsel 5: Porto Carmo Kilisesi (Yazarın Arşivi)
İspanya ve Portekiz’in denizaşırı sömürgecilik faaliyetleri genişlemesi azulejo üretiminde yeni tarzların oluşmasına zemin hazırlamıştır. Brezilya gibi kolonilerden ve bölgelerden etkilenme sürecinde, filler, maymunlar ve yerli halkların stilize edildiği egzotik temalı azulejolar üretilmeye başlanmıştır. Ayrıca Doğu ve Hindistan’dan gelen eserlerden esinlenilerek ve oryantal kumaşlar taklit edilerek XVII. yüzyılda yeni motifler geliştirilmiştir. Azulejoların altın çağı ise XVII. yüzyılın sonları ve XVIII. yüzyılın başlarıdır. Fakat XIX. yüzyılın ilk yarısında sosyal ve ekonomik değişimlere bağlı olarak yapılarda azulejo kullanımında bir durgunluk yaşanmıştır. Bu yüzyılda Brezilyalı göçmenler tarafından Porto’da yüksek kabartmalı azulejolar üretilmiştir. Bu dönemde endüstriyel üretim basit ve stilize desenlerin çoğalmasında etkili olmuştur. 1950’lerin kentsel gelişimi ve dönüşümü içinde azulejo tasarımında bir canlanma süreci başlamıştır.
Görsel 6: Viúva Lamego Fabrikası’nın Cephesi, Lizbon-Portekiz. Ferreira das Tabletler, 1865 (https://delaespada.com/blogs/news/viuva-lamego)
İspanyol ve Portekizliler sömürge altına aldıkları topraklara, Endülüs’ten miras aldıkları, çini sanatını da taşımışlardır. Arjantin’in başkenti Buenos Aires’te Independencia metro durağındaki duvar süslemelerinde Endülüs Müslümanlarına ait mimari ve estetik unsurları içeren manzaralar ve çinilerin kullanılması dikkat çekicidir. İspanya’daki El Hamra Sarayı ile özdeşleşen “Allah’tan başka galip yoktur” (La Galibe İllallah) düsturunun da yer aldığı İslami motiflerle bezeli duvar süslemeleri görenlerin ilgisini çekmektedir. Yine Uruguay’ın başkenti Montevideo’da bir Azulejo Müzesi bulunmaktadır. Bu örnekleri çoğaltmak mümkündür.
Görsel 7: Independencia Metro Durağı Buenos Aires-Arjantin (Habertürk)
Kaynakça
Acar, Cengiz-Akyol, Duygu. “İspanya’da İslam Bahçe Kültürü Örnekleri: Alcazar ve Cordoba Katedrali”, https://www.plantdergisi.com/yazi-ispanya%E2%80%99da-islam-bahce-kulturu–ornekleri-alcazar-ve-cordoba-katedrali-367.html Erişim Tarihi: 3 Aralık 2024.
Gandy, S. (2014). Azulejos: Tile Buildings in Iquitos. Journal of Geology & Geophysics, Volume 3, Issue 6. https://www.longdom.org/open-access/azulejos-tile-buildings-in-iquitos-39701.html Erişim Tarihi: 19 Aralık 2024.
Gencay, Çubuk (2023). Azulejos as an architectural element within the scope of design and conservation. Cultural Heritage and Science, 4(1), 40-48.
Helvacıkara, Fatma Tonza (2023). Portekiz’de Toplum Kültür İlişkisi İçinde Mimaride Azulejo Kullanımı. Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences, 9(61), 2320-2336. 2320-22.
https://definicion.de/azulejo/ Erişim Tarihi: 25 Kasım 2024.
https://delaespada.com/blogs/news/viuva-lamego Erişim Tarihi: 12 Aralık 2024.
https://dle.rae.es/azulejo Erişim Tarihi: 6 Aralık 2024.
https://www.alamy.com/stock-photo-traditional-tile-patterns-of-andalusia-14th-15th-century-78675777.html Erişim Tarihi: 20 Aralık 2024.
https://www.haberturk.com/dunya/haber/1196407-arjantinde-endulus-sanati Erişim Tarihi: 6 Aralık 2024.
Joaquín Piñeiro Blanca, Panel de Azulejos del s. XVI…como Pretexto. La Pieza del Mes. 27 de mayo de 2017.
Mitchell, Rosie (2017) Portuguese Art: Portuguese Azulejo. In: Donne, Elisabetta Delle, (ed.) Fine arts in Europe: The Last 10 Centuries. Michelangelo Project / Pixel, [online], pp. 341-360. (Unpublished) https://insight.cumbria.ac.uk/id/eprint/4262/1/Mitchell_PortugueseArt.pdf Erişim Tarihi: 9 Aralık 2024.
Özdemir, Mehmet (1995). “Endülüs”, TDV İslam Ansiklopedisi, İstanbul, C. 11 ss. 225-232.
