İmam Mâtürîdî: Mâtürîdiyye Mezhebinin Kurucusu, Müfessir, Fakih, Mütefekkir, Mutasavvıf, Mezhepler Tarihçisi ve Kelâm Âlimi
İmam Mâtürîdî ve İlmî Şahsiyeti
Ebû Mansûr Muhammed el-Mâtürîdî, kelâm, tefsir, fıkıh ve mezhepler tarihi alanlarındaki çalışmalarıyla tanınan önemli bir İslam âlimidir. Kitâbü’t-Tevhîd adlı eseri, Sünnî kelâmının klasik eserlerinden biri hâline gelmiştir. Kaynaklarda zikredilen eserlerinin isimleri, onun Mu‘tezile, Kerrâmiyye ve Râfızîler gibi çeşitli fırkaların düşüncelerine karşı ilmî mücadeleler verdiğini göstermektedir.
Sonraki dönemlerde takipçileri tarafından “şeyh”, “imam”, “şeyhülislâm”, “imâmü’l-hüdâ”, “alemü’l-hüdâ”, “reîsü meşâyihi Semerkand”, “imâmü’l-mütekellimîn”, “musahhihu akāidi’l-müslimîn” ve “imâmü Ehli’s-sünne” gibi unvanlarla anılmıştır.
Hakkında tasavvuf büyüklerini hatırlatan menkıbeler ve rüyalar da aktarılmıştır. Semerkant’ta Deşt Ribâtı’nda Hızır’la görüştüğü ve onun duasını aldığı, kerametlerinin bulunduğu, yaptığı duaların kabul edildiğine ilişkin hadiselerin yaşandığı nakledilmektedir. Bu anlatılar, onun sonraki dönemlerde nasıl bir saygı ve hürmetle anıldığını göstermesi bakımından dikkat çekicidir.
Mâtürîdî, Hanefî mezhebinin ilk dönem âlimleri arasında yer almaktadır. Nisbet edildiği Mâtürîd (Mâtürît), bugün Özbekistan sınırları içinde bulunan Semerkant’ın dış mahallelerinden biridir.
Beyâzîzâde Ahmed Efendi ve Zebîdî gibi geç dönem âlimlerinin onu Ensârî nisbesiyle anması ve Kitâbü’t-Tevhîd’in bilinen yazma nüshasının kenarına düşülen bir not, Mâtürîdî’nin soyunun Ebû Eyyûb el-Ensârî’ye uzandığı yönünde bazı görüşlere kaynaklık etmiştir. Ancak bu nispeti kesin bir tarihî bilgi olarak değerlendirmek doğru değildir.
Mezhep Nedir?
Sözlükte “gidilen yol” anlamına gelen mezhep, dinî konularda âlimlerin benimsediği yorum ve görüşlerin oluşturduğu yolu ifade eder.
İslam tarihinde mezhepler, dinin temel kaynaklarının anlaşılması ve yorumlanması sürecinde ortaya çıkmıştır. Kur’an-ı Kerim ve Hz. Peygamber’in sünneti esas alınmakla birlikte, hakkında açık ve kesin bir hüküm bulunmayan meselelerde âlimler içtihat etmiş ve farklı sonuçlara ulaşabilmişlerdir. İşte mezhepler arasındaki farklılıkların önemli bir kısmı bu yorum ve içtihat ayrılıklarından doğmuştur.
İslam düşüncesinde mezhepler genel olarak itikadî ve amelî olmak üzere iki ana grupta ele alınır.
1. İtikadî Mezhepler
İnanç esaslarının anlaşılması ve yorumlanmasıyla ilgili mezhepler, geleneksel tasniflerde Ehl-i Sünnet ve Ehl-i Bidat başlıkları altında ele alınmıştır. Ehl-i Sünnet, inanç konularında Kur’an ve sünneti esas alan ana dinî gelenek olarak tanımlanır. Ehl-i Bidat ise bu gelenekten farklılaşan görüş ve yorumları ifade etmek üzere kullanılan bir terimdir.
Ehl-i Sünnet’in itikadî gelenekleri arasında Selefiyye, Mâtürîdiyye ve Eş‘ariyye zikredilir.
a) Selefiyye
Selefiyye, inanç konularında sahâbe ve tâbiîn nesillerinin yaklaşımını esas alan anlayışı ifade eder. Bu yaklaşımda, ayet ve hadislerde bildirilen hususlar hakkında gereksiz ayrıntılara girilmemesi ve özellikle Allah’ın sıfatları konusunda nasların esas alınması önem taşır. İlk dönem Hanefî, Şâfiî ve Mâlikî âlimlerinin yanı sıra Hanbelî geleneğinde de bu anlayışın etkileri görülür.
b) Mâtürîdiyye
Mâtürîdiyye mezhebinin imamı, asıl adı Ebû Mansûr Muhammed olan İmam Mâtürîdî’dir. Semerkant yakınlarındaki Mâtürîd köyüyle tanınan bu büyük âlim, Ehl-i Sünnet inancını savunmuş ve farklı dinî-fikrî akımlarla ilmî mücadele yürütmüştür. Amelde Hanefî mezhebini benimseyen Müslümanların önemli bir bölümü, itikatta Mâtürîdîliği takip etmiştir.
c) Eş‘ariyye
Eş‘ariyye mezhebinin imamı Ebü’l-Hasan Ali el-Eş‘arî’dir. 260/873-874 yılında Basra’da doğduğu ve 324/935-936 yılında Bağdat’ta vefat ettiği kabul edilir. Bir dönem Mu‘tezile çevresinde bulunan Eş‘arî’nin daha sonra bu anlayıştan ayrılarak Ehl-i Sünnet çizgisini benimsediği aktarılır.
Mâtürîdiyye ve Eş‘ariyye, Sünnî kelâmının iki önemli ekolüdür. Temel inanç esaslarında birleşmekle birlikte bazı kelâmî meselelerin yorumlanmasında farklı görüşler ortaya koymuşlardır.
2. Amelî Mezhepler
Sünnî Müslümanlar arasında yaygın olan amelî mezhepler Hanefî, Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezhepleridir. Bu mezhepler, ibadetler ve günlük hayata ilişkin dinî hükümlerin yorumlanması konusunda farklı içtihat gelenekleri oluşturmuştur.
İmam Mâtürîdî’nin Hayatı
İmam Mâtürîdî’nin doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Yaklaşık 238/852-853 yılında Semerkant’ın Mâtürîd köyünde doğduğu kabul edilmektedir. Babasının adının Muhammed, dedesinin adının ise Mahmûd olduğu aktarılır. Bunun dışında nesebi hakkında yeterli bilgi bulunmamaktadır.
Mâtürîdî’nin kızının torunları olduğu belirtilen iki kişiye kaynaklarda yer verilir. Bunlardan biri Şeyh Kadı İmam Hasan el-Mâtürîdî (ö. 450/1058 civarı), diğeri ise Kadı Ebü’l-Hasan Ali b. Hasan el-Mâtürîdî’dir (ö. 511/1117).
Künyesinin Ebû Mansûr olması, Mansûr adında bir oğlu bulunduğu düşüncesini akla getirse de kaynaklarda bu yönde kesin bir bilgiye rastlanmamaktadır. Te’vîlâtü’l-Kur’ân’da yer alan açıklamadan hareketle, bu künyenin Mansûr adında bir evlat sahibi olma ümidiyle alınmış olabileceği değerlendirilmiştir.
Zebîdî ve Sem‘ânî gibi bazı âlimler onun Arap asıllı olduğunu belirtmişlerdir. Bununla birlikte ilk kaynaklarda bu konuda açık bir bilgi bulunmaması ve eserlerinin dil özellikleri üzerinden yapılan değerlendirmeler, Türk kökenli olduğu görüşünün de ileri sürülmesine yol açmıştır. Ancak bu hususta kesin bir hükme varmak güçtür.
Mâtürîdî, başta Ebû Nasr el-İyâzî (ö. 260/874) olmak üzere Ebû Bekir el-Cüzcânî, Muhammed b. Mukātil er-Râzî (ö. 248/862), Nusayr b. Yahyâ el-Belhî (ö. 268/881) ve Ebû Bekir Muhammed b. Ahmed b. Recâ el-Cüzcânî (ö. 285/898) gibi âlimlerden ders almıştır. Eğitimini Ebû Nasr el-İyâzî’nin yanında tamamladığı belirtilmektedir.
İlim seyahatleri, hac yolculukları ve üstlendiği görevler hakkında kaynaklarda ayrıntılı bilgi bulunmamaktadır. Bununla birlikte, yaşadığı dönemin siyasî idaresiyle ilişkilerinin her zaman iyi olmadığı anlaşılmaktadır. Nitekim zalim bir hükümdarı adil olarak niteleyen kimsenin küfre düşeceğini söylemesi ve zalim yöneticilerle ilişkileri sebebiyle Ebü’l-Kāsım el-Ka‘bî’yi eleştirmesi, onun siyasî otoriteye yönelik tavrını anlamak bakımından önemlidir.
Yaklaşık bir asra yakın yaşadığı tahmin edilen İmam Mâtürîdî, yaygın kabule göre 333/944 yılında Semerkant’ta vefat etmiştir.
İmam Mâtürîdî’nin Öğretisi
İmam Mâtürîdî, ortaya koyduğu düşüncelerle Ehl-i Sünnet kelâmının iki ana damarından biri olan Mâtürîdiyye ekolüne adını vermiştir. Kitâbü’t-Tevhîd ve Te’vîlâtü’l-Kur’ân adlı eserlerinde İslam inanç esaslarını ele almış, tevhid ilkesini savunmuş ve başta Mu‘tezile, Kerrâmiyye, Râfıziyye ve Hâricîler olmak üzere farklı dinî-fikrî grupların görüşlerini eleştirmiştir.
Onun düşüncesinde akıl ve nakil arasında bir denge kurma çabası belirgindir. Dinî meselelerin anlaşılmasında vahyin rehberliğini esas alırken aklî delillere de önemli bir yer vermiştir.
Kitâbü’t-Tevhîd adlı eserini ilâhiyyât, nübüvvet ve meâd gibi temel kelâm meseleleri etrafında şekillendirmiştir. Böylece naklin yanında akla da yer veren sistematik kelâm anlayışının önemli örneklerinden birini ortaya koymuştur.
Te’vîlâtü’l-Kur’ân ise onun tefsir anlayışını yansıtan temel eseridir. Mâtürîdî, tefsir ile tevil arasında ayrım yapmış; rivayetleri göz ardı etmeden aklî değerlendirmelere ve dirayet yöntemine ağırlık vermiştir. Bu yönüyle eser, dirayet tefsiri geleneğinin gelişiminde önemli bir yere sahiptir.
Mâtürîdî’nin kelâm alanındaki düşünceleri daha sonra Hakîm es-Semerkandî, Ebü’l-Muîn en-Nesefî ve Nûreddin es-Sâbûnî gibi âlimler tarafından geliştirilmiş ve bir Mâtürîdî geleneği oluşmuştur.
Mâtürîdîlik, bazı meselelerde Eş‘arîliğe, bazı meselelerde ise Mu‘tezile’ye yakın görülen görüşler ortaya koymuştur. Bununla birlikte kendine özgü bir düşünce yapısı geliştirmiştir. Eş‘arîlikten ayrıldığı başlıca meseleler arasında Allah’ın bilinmesi, tekvin sıfatı, ilâhî fiillerde hikmet, insanın fiilleri ve iradesi, ahlâkî değerlerin akılla bilinmesi ve peygamberlik konusu bulunmaktadır.
Bu farklılıkları kısaca şöyle açıklayabiliriz:
- Allah’ı bilmek: Mâtürîdîlere göre insan, kendisine peygamber ulaşmamış olsa bile aklıyla Allah’ın varlığını ve kemal sıfatlarını bilmekle yükümlüdür. Eş‘arî yaklaşımında ise bu yükümlülüğün dinî bildirimle ilişkisi öne çıkar.
- Tekvin sıfatı: Mâtürîdîlere göre tekvin, yaratılan varlıktan ayrı ve ezelî bir sıfattır; yaratılmış olan varlık ise hâdistir. Eş‘arî kelâmında yaratma, kudret sıfatı ve yaratılan arasındaki ilişki farklı biçimde açıklanır.
- İlâhî fiillerde hikmet: Mâtürîdî düşüncesinde Allah’ın fiilleri hikmetten bağımsız düşünülemez. İnsan bazı hikmetleri kavrayamasa da Allah’ın fiillerinde hikmet bulunduğu kabul edilir. Eş‘arî gelenekte ise Allah’ın fiillerinin hikmetle ilişkisi farklı bir çerçevede ele alınır.
- İnsan fiilleri: Eş‘arî kelâmında yaratma Allah’a nispet edilir; insanın fiilleriyle ilişkisi kesb kavramıyla açıklanır. Mâtürîdîlere göre insan, fiilinin gerçek faili olmakla birlikte fiilinin yaratıcısı değildir.
- İrade: Mâtürîdî düşüncesinde insanın iradesi, fiillerinin meydana gelmesindeki sorumluluğunu açıklamak bakımından önemlidir. Küllî irade ve cüz’î irade ayrımı üzerinden insanın seçimi ve fiilleriyle ilişkisi açıklanır. Eş‘arîlikte ise insan iradesinin yaratılmışlığı ve ilâhî iradeyle ilişkisi farklı biçimde yorumlanır.
- İnsanın sorumluluğu: Mâtürîdîlere göre insanın gücünün yetmediği bir şeyle sorumlu tutulması ilâhî hikmetle bağdaşmaz. Eş‘arî kelâmında ise Allah’ın mutlak kudreti çerçevesinde bu mesele farklı değerlendirilir.
- İyilik ve kötülüğün bilinmesi: Mâtürîdîlere göre bazı fiillerin iyi veya kötü oluşu akılla bilinebilir. Eş‘arîlere göre dinî hüküm bakımından iyilik ve kötülüğün belirlenmesinde vahyin bildirimine öncelik verilir.
- Kadınların peygamberliği: Bu mesele de kelâm âlimleri arasında tartışılmıştır. Eş‘arî gelenekte kadınların peygamberliği ihtimaline kapı açan görüşler bulunurken Mâtürîdî gelenekte kadınlardan peygamber gelmediği görüşü benimsenmiştir. Bu konudaki değerlendirmeler, ilgili âlimlerin görüşleri ve tarihsel bağlamları dikkate alınarak ele alınmalıdır.
Bütün bu görüş ayrılıklarına rağmen Mâtürîdîlik ve Eş‘arîlik, Sünnî kelâm geleneğinin iki önemli ekolü olarak İslam düşüncesinin gelişimine katkıda bulunmuştur.
Semerkant’ta İmam Mâtürîdî’nin Kabri
İmam Mâtürîdî’nin kabri, Semerkant’ın kenar mahallelerinden birinde bulunmaktadır. Önceleri bir evin içinde olduğu söylenen kabir, daha sonra adına yapılan külliyenin bünyesine alınmıştır. Bugün oldukça sade, gösterişten uzak bir mekândadır.
Türbenin bulunduğu mahallenin çevresinde tek katlı evler, dar sokaklar ve mütevazı yapılar dikkat çekmektedir. Mahalle sakinlerinin yaşamı, türbenin ihtişamından ziyade sade ve mütevazı bir görünüm arz etmektedir.
Özbekistan’da otomobil üretiminin yapıldığı, özellikle Andican bölgesinin otomotiv sanayisiyle tanındığı bilinmektedir. Ülkede otomobil fiyatları ve akaryakıt maliyetleri de gündelik hayatın dikkat çeken konuları arasındadır. Mahalledeki otomobiller ve evlerin mimarisi, ziyaret sırasında dikkatimi çeken ayrıntılardandı.
Mahallenin geçmişte Yahudilerin yaşadığı bir yer olduğu, bugün ise burada çok az Yahudi kaldığı da anlatıldı.
Özbekler kendilerini genellikle Hanefî, Mâtürîdî ve Nakşibendî gelenekleriyle tanımlıyorlar. İmam Mâtürîdî, Türkistan’ın ve Türk dünyasının farklı bölgelerinde tanınan, saygı duyulan ve hürmetle yâd edilen bir ilim büyüğüdür.
Türbesini ziyaret edenlerin sayısı oldukça fazladır. Evlenenler, hastalar, hacca gidenler ve hacdan dönenler, hasat mevsiminin başlangıcında ve sonunda mübarek kabul ettikleri kişilerin kabirlerini ziyaret ediyorlar. Kadın, erkek ve çocukların İmam Mâtürîdî’nin kabrine gösterdikleri ilgi de bu geleneğin bir parçasıdır.
Türbede görev yapanlar Kur’an okuyor, ziyaretçiler için dualar ediyorlar. Ziyarete gelenler beraberlerinde yiyecekler, pasta, çörek ve kete gibi ikramlıklar getiriyorlar. Bize de ikram ettiler; biz de şifa niyetine afiyetle yedik.
Ziyaretlerde edebe büyük önem veriliyor. İnsanlar ellerini önde bağlayarak, başlarını hafifçe eğip sessizce içeri giriyorlar. Büyük bir saygıyla oturuyor, Fâtiha ve İhlâs surelerini okuyorlar. Ziyaretin sonunda yine aynı edeple, arkalarına bakmadan ve yüzleri kabre dönük olacak şekilde geri geri yürüyerek eşikten çıkıyorlar.
Bütün bu davranışlar, ziyaret geleneğinin yalnızca bir kabri görüp ayrılmaktan ibaret olmadığını; belli bir edep anlayışı ve manevi hassasiyetle sürdürüldüğünü gösteriyor.
İlk fotoğrafta görülen yer, İmam Mâtürîdî’nin kabri şerifidir. Yanında, yerde muhafaza edilen mezar taşları bulunmaktadır. Anlatılanlara göre, İmam Mâtürîdî’nin çevresinde geçmişte yaklaşık 400 mezar varmış. Ruslar döneminde bu mezarların yok edildiği, kurtarılabilen mezar taşlarının ise İmam’ın kabrinin yanında muhafaza edildiği söylendi.
Peki, neden burada bu kadar çok mezar bulunuyordu?
Anlatılanlara göre, İmam Mâtürîdî’ye komşu olabilmek için bazı şartlar aranırmış. Bunlardan birincisi hafız olmak, ikincisi âlim olmak, üçüncüsü adının Muhammed olması, dördüncüsü ise Nakşibendî geleneğine mensup olmakmış.
Bunlar, ziyaret sırasında aktarılan bilgiler ve yerel rivayetlerdir. Ancak bu anlatıların tarihî kaynaklarla doğrulanıp doğrulanmadığını ayrıca araştırmak gerekir.
Türbenin Bahçesi ve Ziyaret Adabı
İkinci fotoğrafta türbenin dışarıdan görünüşü yer alıyor. Gül ve çiçeklerle bezeli bahçenin ortasında yükselen bina, sade görünümüne rağmen etkileyici bir ihtişama sahip.
Etrafı güller, çiçekler ve reyhanlarla süslenmiş bu mekân için gülşen mi desem, gülistan mı desem, yoksa Bâğ-ı İrem mi desem? Her taraf reyhan kokuyor.
Dış kapıdan içeri girildiğinde düzenli ve bakımlı bir bahçeyle karşılaşılıyor. Çevre düzenlemesi oldukça güzel. Bahçeyi geçince geniş bir mekân çıkıyor karşımıza. İnsanlar burada oturup Kur’an okuyor veya yapılan tilaveti dinliyorlar.
Bu geniş bölümden sonra, büyük bir edep ve saygıyla girilen İmam Mâtürîdî’nin kabri şerifi bulunuyor. Burası sessizliği ve huzur veren atmosferiyle insanı etkiliyor.
Kabri ziyarete gelenler, eşikten içeri girerken ellerini göbek hizasında önde bağlıyor, başlarını öne eğiyor ve sessizce içeri giriyorlar. Kendilerine uygun bir yer bulup oturuyor; Fâtiha, Yâsîn, Tebâreke ve İhlâs surelerini okuyor, ardından dua ediyorlar.
Ayrılırken de aynı edep ve saygıyı koruyorlar. Yüzleri İmam’ın kabrine dönük olacak şekilde, eller önde bağlı olarak kapıya kadar geri geri yürüyorlar.
Burada dikkatimi çeken bir başka ayrıntı da “Ziyaretçilerin Dikkatine” başlıklı Türkçe bir levhaydı. Özbekistan’da başka yerlerde Türkçe bir yönlendirme levhasına rastlamamıştım. Bu levhanın burada bulunması benim için ayrıca anlamlıydı.
Asırlara damgasını vurmuş, İslam düşüncesine yön vermiş bir âlimin kabrinde bulunmak, onun ilmî mirasını yeniden hatırlamak bakımından benim için kıymetli bir tecrübeydi.
Son Söz
Âlim, mütefekkir, fakih, müfessir, mezhepler tarihçisi, mutasavvıf ve Mâtürîdiyye mezhebinin kendisine nispet edildiği büyük İslam âlimi Ebû Mansûr Muhammed Mâtürîdî’yi anlatmaya çalıştım.
İmam Mâtürîdî, ortaya koyduğu fikirlerle yalnızca yaşadığı dönemi değil, kendisinden sonraki asırları da etkilemiş bir ilim insanıdır. Onun tevhid anlayışı, akıl ile nakil arasında kurduğu denge ve İslam düşüncesine yaptığı katkılar, bugün de üzerinde durulmayı hak etmektedir.
Büyük İmam’a Allah’tan rahmet diliyorum. Rabbim, ilminden istifade edenlerden eylesin. Şefaatine nâil olmayı nasip etsin inşallah.
Gelecek yazımda, Rabbimin izniyle hocam Yunus KAYA’yı yazacağım.
