Tarihi çok eski ve köklü bir geleneğe dayanan Kazan şehri İdil Nehri’nin etrafında gelişmiştir. Kazan, şehre adını veren nehrin Kazanka nehrinin İdil (Volga) nehriyle birleştiği yerde kurulmuştur. Bu bölge, III. yüzyıldan itibaren çeşitli Türk devletlerinin hâkimiyet sahası içine girmeye başlamıştır (Türkoğlu, 2022, 134). VII. yüzyıldan itibaren İdil-Ural bölgesinde varlığından söz ettirmeye başlayan Bulgar Türkleri İslamiyet’i kabul etmişlerdir. Hazarlara, Ruslara ve Moğollara karşı büyük mücadeleler veren İdil Bulgar Devleti, 1361’de Altınorda saldırısı sonrası yıkılmıştır. Bu olaydan sonra kuzeye doğru ilerleyen İdil Bulgarları, Kazan şehrini kurmuşlardır (Yılmaz, 2014, 443-444). Bu şehir günümüzdeki Kazan’ın 45 km. yukarısında yer alıyordu ve daha sonra şehir bugünkü yerine taşınmıştır. 1438 yılında burada Kazan Hanlığı kurulmuştur. Kazan bu tarihten itibaren önemli bir ticaret merkezi olmuş ve kısa sürede şehir cami, saray, medrese gibi çeşitli eserlerle donatılmıştır. Kazan 1487-1530 yılları arasında Ruslar tarafından birkaç defa işgal edilmiştir (Türkoğlu, 2022, 134). 1521’de Kazan’ın Osmanlı’ya bağlı Kırım Hanlığı tarafından ele geçirilmesiyle Osmanlı’ya tabi olmuştur. Fakat 1552’de Kazan’a saldıran ve burada büyük bir katliam yapan Rus Çarı IV. Korkunç İvan, Kazan Hanlığı’na son vermiştir (Yılmaz, 2014, 443-444). Ruslar şehri ve Müslümanları Hristiyanlaştırmak için yoğun bir çaba içerisine girmiştir.

Kazan’daki tarihi camilerin mimarisi, Tatar kültürünün önemli bir unsuru olarak kabul edilebilir. Arkeolojik kazılar ve yazılı kaynaklar, Orta Çağ Kazan’ında camilerin varlığını doğrulamaktadır. Kazan Kermanı’nda (kale, hisar, şato manalarına gelen kremlinin eski adı) Kremlin surları ve kuleleri, Han Sarayı, Han Mescidi, Nur Ali Camii, Kul Şerif Camii, Han Türbesi, Süyümbike Minaresi (Kulesi) bulunan önemli yapılardı (Arabalı Tatar-Kara Pilehvarian, 2019, 168). Kuleleri, medreseleri, camileri, kiliseleri ve eski mahalleleriyle yaşayan bir kültür ve tarih havzası konumunda olan Kazan’daki Tatar sarayları, cami ve medreselerin yer aldığı Kazan Kalesi, Ruslar tarafından yıkılmış ve daha sonra Kremlin adıyla yeni bir kale-saray inşa edilmiştir (Yılmaz, 2014, 444-445).

Resim 1: Kazanın Düşüşü 1552 (Ressam Firinat Halikov)

Resim 2: Kazanın Düşüşü 1552 (Ressam Firinat Halikov)

Ahşap işçiliğinin ve en güzel motiflerin sunulduğu surların yerine ise yeni surlar yapılmıştır. Rusların Kazan şehrine yönelik yaptığı büyük tahribattan geriye sadece Han Mescidi’nden Safa Giray’ın hanımı Süyümbike Hatun adına yapılmış bir minare kalmıştır (Yılmaz, 2014, 444-445). Kazan’ın en önemli mimari ve manevi sembollerinden biri olan minare Tatarlar tarafından Anavatanlarının bir sembolü olarak kabul edilmektedir. 53 metre yüksekliğinde, pişirilmiş tuğlalardan inşa edilmiş olan yapı Han minaresi veya Han Camii minaresi olarak da bilinmektedir (Alioğlu, 2023, 57-58).

Fotoğraf 1: Süyümbike Minaresi (Fotoğraf Mehmet Gündüz)

Kazan’daki önemli yapılardan bir diğeri de Nur Ali Camisi’dir. Han sarayının yakınında merkezi taştan yapılan cami Muraleeva Kulesi’nin yakınlarında bulunuyordu. XV-XVI. yüzyıl tipik Osmanlı tarzındaki dış cephesi oyma detaylarla dekore edilmemiş, kiremitli bir taş yapıda olan bu cami Ruslar tarafından yılmıştır (Alioğlu, 2023, 59). Kazan’ın işgali sırasında Korkunç İvan’a karşı destansı bir mücadele veren Kul Şerif ve öğrencileri şehit edilmiş ve cami ile medrese Ruslar tarafından yıkılmıştır. Rusların buradaki taşları Moskova’ya götürdükleri ve Vasiliy Kilisesi’nin inşasında kullandıkları rivayet edilmektedir. Ayrıca kilisenin yapımında yıktıkları Kul Şerif Camii’nden etkilendikleri dile getirilmektedir (Yılmaz, 2014, 444-445). Yıkılan cami, Tataristan’ın simgesi olarak 2005 yılında yeniden inşa edilmiştir. Tatar milli desenlerinden olan ve İslâm dininin ve Tatar devletin yeniden doğuşunu sembolize lale sembolü bu camide kullanılmıştır. Ayrıca besmele sembolü cami kompozisyonunun özünü oluşturmaktadır (Alioğlu, 2023, 59).

Fotoğraf 2: Kul Şerif Camii (Fotoğraf Mehmet Gündüz)

1552’den 1766 yılına kadar bölge Müslümanları hoşgörüden uzak ve Rus Ortodoks Kilisesi’nin baskısı altında yaşamak zorunda kalmışlardır. Bu dönemde Ruslar Müslümanlara yönelik yoğun bir misyonerlik faaliyeti yürütmüşlerdir. Şehirdeki mevcut camiler yıkılmış ve Müslümanlar şehir dışına sürülmüşlerdir (Dualı, 2018, 448). 1774 Pugaçev isyanından sonra birtakım haklar ve özgürlükler elde eden Kazan halkı; camiler, medreseler ve okullar yaparak kültürel değerlerini korumayı bilmişlerdir (Yılmaz, 2014, 444-446). Eski Tatar ve diğer Müslüman yerleşim yerlerindeki camiler, Tatar mahallelerinin (topluluklarının) ana kentsel planlama unsurlarından biri olarak kuruldukları andan itibaren ortaya çıkmıştır.

XVIII. yüzyılın son çeyreğine kadar uygulanan asimilasyon politikaları, bölgede İslam’ın sosyal ve kültürel açıdan neredeyse yok olmasına sebebiyet vermiştir. 1742 yılı içerisinde Kazan Vilayeti sınırları içerisinde bulunan irili ufaklı 536 cami ve mescitten 418’i kılmış, geri kalanı da ibadete kapatılmıştır. Tatarların mücadelesi sonucu sadece Rus işgali öncesinden beri var olan iki camii yıkımdan muaf tutulmuşsa da bu camilerde çıkan yangında yok olmuştur. Ancak bu yüzyılın sonrasında Müslümanlara verilen çeşitli haklarla yeniden İslamiyet’e ait çeşitli kurumlar inşa edilebilmiştir. II. Katerina’nın onayı ile Mercani ve Apanayev Camilerinin inşasına izin verilmiştir (Dualı, 2018, 448-451).

Rus devrimi öncesi Tatar camilerinin çeşitli mimari stilleri ve tasarım özelliklerinin tarihi bir temeli vardır. Devrim öncesi camiler üç aşamada incelenebilir. İlk aşamada (1766-1828) hükümet camilerin dış görünümüne dikkat etmemiştir. Bu dönemde Rus mimarlar ve Tatar girişimciler taş anıtsal mimari alanında iş birliği yaptılar. İkinci aşamada (1829-1862), camileri “model çizimlere” göre inşa etme zorunluluğu getirildi. Sivil inşaatta mimari kısıtlamaların kaldırılmasıyla aynı zamana denk gelen üçüncü aşamada ise Müslümanlar tam bir hareket özgürlüğü elde ettiler (Kul Şerif Camii…).

Kazan’daki Tarihi Camiler

Bu bölümde Kazan’da Çarlık Rusya döneminde inşa edilen on iki ve Sovyet Rusya döneminde inşa edilen bir cami olmak üzere toplam on üç cami hakkında kısaca bilgi verilecektir. Bu camiler dışında Sovyetlerin çöküşünden sonra yapılan camiler bulunmaktadır.

1- Mercani Camii

1766 yılında başlanan Mercani Camii, 1552 yılında gerçekleşen Rus işgali sonrası inşa edilen ilk taş camidir. Kazan şehrinin planlayıcısı olan Vasiliy Kaftırev, aynı zamanda Mercani Camisi’nin de mimarlığını yapmıştır. 1850’li yıllara kadar Yunusovskoy Mescidi (Yunus Mescidi) olarak adlandırılan cami, bu tarihten itibaren burada görev yapan Şihabüddin Mercani’ye istinaden Mercani Camii olarak adlandırılmıştır. Bu cami özellikle XIX. yüzyıl Kazan Tatarlarının ilmi, dini ve sosyal hayatında önemli bir yer edinmiştir (Dualı, 2018, 451-452).

Fotoğraf 3: Mercani Camii (Kazan’ın Tarihi Camileri Sergisi-Kul Şerif Camii)

1930 yılında Tataristan’da faaliyet gösteren 12 bin camiden 10 bini kapatılmıştır. Bu cami Sovyet döneminde Kazan’da açık bırakılan tek camidir. Mercânî Camisi’nin kapanmaması için cami cemaatinden hayırsever Hayreddinov Mustafa, Mercânî Camisi’nin karşısında bulunan iki katlı evini Sovyet iktidarına vermek zorunda kalmıştır (Alioğlu, 2023, 64). Mercani Camii Kazan’daki en eski faal taş camidir. Bina, taşra Barok tarzında inşa edilmiştir. İki katlı, iki salonlu caminin üç katlı bir minaresi vardır. Cephelerin ve iç mekanların düzenlenmesinde, Petersburg Barok’unun mimari dekoru, Tatar dekoratif sanatının süs motifleriyle birleştirilmiştir (Kul Şerif Camii…).

2- Apanayev Camii

Bayskaya veya Mağara Camii olarak anılan bu cami 1768-1770 yıllarında tüccar Yakub Sultangaleev tarafından inşa ettirilmiştir. Yakub Sultangaleev, inşaat için sadece büyük bir miktar bağışlamakla kalmamış, aynı zamanda caminin inşaatında karısıyla birlikte bizzat çalışmıştır. Cami daha sonra, onu koruyan tüccar Apanayev hanedanının onuruna Apanayev Camii olarak tanınmıştır.

Fotoğraf 4: Apanayev Camii (Kazan’ın Tarihi Camileri Sergisi-Kul Şerif Camii)

Binanın görünümü, Rus Moskova Barok ve Tatar dekoratif sanatının unsurlarını göstermektedir. Mimarı bilinmemektedir. Başlangıçta cami, sekizgen minareli tek salonlu bir yapıydı. 1872 yılında Mimar P. I. Romanov tarafından tasarlanan caminin kuzey cephesinde orijinal binayla aynı tarzda iki katlı bir eklenti yapılmıştır (Kul Şerif Camii…).

3- Burnayev Camii

Kazan’da Eski Tatar mahallesinde bulunan Tatar mimarisi tarzında yapılan önemli bir eserdir. Cami ilk olarak 1799 yılında Salih Mustafin adlı tüccarın destekleriyle ahşaptan yapılmıştır (Alioğlu, 2023, 74). Taş cami, 1872’de tüccar M. K. Burnayev’in masrafıyla eski ahşap cami yerine inşa edilmiştir. Mimar P. I. Romanov’un tasarımına göre ulusal ve romantik eklektizm biçimleriyle inşa edilmiştir.

Fotoğraf 5: Burnayev Camii (Kazan’ın Tarihi Camileri Sergisi-Kul Şerif Camii)

Minare, F. N. Malinovsky ve L. K. Khroshchonovich’in tasarımına göre inşa edilmiştir. Girişin üzerinde bir minare bulunan tek salonlu camii tipinde tuğladan yapılmıştır. Camii tek katlıdır. Cepheler Orta Çağ Tatar ve Rus mimarisinin unsurlarıyla dekore edilmiştir (Kul Şerif Camii…).

4- Mavi (Golubaya) Camii

Dördüncü mahalledeki Tatar topluluğu 1750’lerde ahşap bir cami inşa etmiştir. 1819’da tüccar Ahmet İshakov’un katkılarıyla ahşap caminin yerine taştan bir inşa edilmiştir. Çatısında bir minare bulunan iki katlı caminin iki salonlu bulunmaktadır. Yapının mimarı bilinmemektedir (Kul Şerif Camii…).

Fotoğraf 6: Mavi Camii (Kazan’ın Tarihi Camileri Sergisi-Kul Şerif Camii)

1930’larda cami, Sovyetler tarafından kapatılmış ve minare yıkılmıştır. Sovyetlerin dağılmasından sonra 1993 yılında devlet tarafından tekrar Müslümanlara iade edilmiştir. Caminin minaresi 2008 yılında yeniden inşa edilmiştir (Alioğlu, 2023, 76).

5- Galeyev Camii

Musa Bay Camii ve Hay Market Camii olarak da bilinen cami 1798-1801 yıllarında tüccar ve sanayici Musa Mamyashev (Mamyaş) tarafından erken klasisizm biçiminde inşa ettirilmiştir. Beşinci mahallede bulunan cami 1882 ve 1897’de tüccarlar I. S. Urazaev, M. I. Galeyev ve I. G. İmankulov’un katkılarıyla güney ve kuzey taraflarından genişletilmiş ve Mimar P. I. Romanov tarafından geç klasisizm tarzında dekore edilmiştir. Çatının ortasında sekizgen üç katlı bir minaresi bulunan iki katlı iki salonlu bir camidir (Kul Şerif Camii…).

Fotoğraf 7: Galeyev Camii (Kazan’ın Tarihi Camileri Sergisi-Kul Şerif Camii)

Cami Sovyetler tarafından kapatılmış ve minaresi yıkılarak ve planlaması yeniden yapılmıştır. İç mekânlar günümüze kadar ulaşmamıştır. Cami 1997’den itibaren amacına uygun kullanılmaktadır. Caminin 2013’te başlayan restorasyon çalışmaları Aralık 2015 tarihinde bitirilerek büyük bir törenle açılışı yapılmıştır (Alioğlu, 2023, 78).

6- Azimov (Acem) Camii

Yapı 1804 yılında inşa edilen eski ahşap caminin yerine Hacı Abdülmecit Ebubekirov tarafından taş olarak inşa ettirilmiştir. 1851 yılında tüccar Azimov Mustafa Naziroviç (1780-1865) kendi imkânlarıyla yine ahşaptan olan ama minareli yeni bir cami yaptırmıştır. 1860’lı yıllarda, tüccar Azimov Murtaza (1812-1887) eski binayı yıktırıp, yerine daha geniş bir cami inşa ettirmiştir. 1887’de ise Kazanlı tüccar Aminov Şagiahmet İhsanoviç belediye yönetiminin iznini aldıktan sonra caminin mevcut tuğla binasının yapımını başlatmış ve yapı 1890 yılında tamamlanmıştır (Alioğlu, 2023, 79). Altıncı mahalleye ait olan cami ulusal ve romantik eklektizm biçimlerinde inşa edilmiştir. Girişin üzerinde 51 m. yüksekliğinde bir minaresi olan tek katlı iki salonlu bir camidir. Dekorasyonda Müslüman Doğu mimarisinin motifleri kullanılmıştır (Kul Şerif Camii…). Cami 1930 yılının sonlarında kapatılmıştır. Cami, devlet tarafından 1989 yılında Müslümanlara iade edilen ilk cami olarak bilinmektedir. Caminin iadesinden sonra mahallenin sakinlerinden Ahmetvaliyev Hâdî Hazret’in önderliğinde restorasyon çalışması başlatılmıştır. 1990’ların başında cami, İslâm dininin yayılmasının en büyük merkezi olarak kabul edilmiştir (Alioğlu, 2023, 80).

Fotoğraf 8: Azimov Camii (Kazan’ın Tarihi Camileri Sergisi-Kul Şerif Camii)

7-Nurullah Camii

Sennaya, Hay, Pazar, Hay Pazar ve Yunusov Camii gibi isimlerle de anılan cami, 1845-1849 yıllarında İbrahim ve İshak Yunusov kardeşlerin babaları tarafından bırakılan ve cami yapılması için vasiyet edilen kaynaklarla ve tüccar Übeydullah Muhammet Rahimoviç Yunusov’un destekleriyle inşa edilmiştir. Caminin mimarı Aleksandr Karloviç Lomanov’dur. Caminin yapımında Kudüs’teki Kubbatü’s-Sahra’dan esinlenmiştir. Caminin inşası için belirlenen yer özellikle seçilmiştir. Cami Tatarların Köfer Poçmagı (İnançsızlık Köşesi) olarak adlandırdıkları Sennıy Bazar’a yakın inşa edilmiştir. Tatar toplumu arasında büyük bir etkiye sahip olan Muhametrahim İshakoviç Yunusov’un oğulları Abdülkerim (1767-1821) ve Übeydullah (1776-1842) kardeşler çarşıya gelen Tatarların kendilerini ticarete kaptırdığını ve namaz vaktinde toplu ibadeti görmezden geldiğini fark ederek Müslümanların toplu ibadet yapabilecekleri cami yaptırmaya karar vermiştir (Alioğlu, 2023, 81-84). Cami iki katlıdır; kubbeli bir salonu ve güney girişinde üç katlı silindirik bir minaresi vardır. Caminin yerleşimi ve dekorasyonu, İdil Bulgaristan’ının Orta Çağ kült mimarisinden esinlenmiştir (Kul Şerif Camii…).

Fotoğraf 9: Nurullah Camii (Kazan’ın Tarihi Camileri Sergisi-Kul Şerif Camii)

1929’de cami Sovyetler tarafından kapatılmış ve minaresi yıkılmıştır. 1992’ye kadar cami konut, kütüphane ve ofis olarak kullanılmıştır. 1990 yılında Müslümanlara iade edildikten sonra 1992 yılında Nurullah olarak yeniden isimlendirilmiş ve 1990-1995 yıllarında cami minaresiyle birlikte restore edilmiştir (Alioğlu, 2023, 85).

8- Sultan Camii

Usmanovskaya ve Kırmızı Camii olarak da adlandırılan cami 1867-1868 yıllarında tüccar Usmanov Ziganşoy Bikmuhammetoviç tarafından yaptırılmıştır. 1930’larda kapatılan cami 1995 yılında Müslümanlara iade edilmiştir (Alioğlu, 2023, 86-87).

Fotoğraf 10: Sultan Camii (Kazan’ın Tarihi Camileri Sergisi-Kul Şerif Camii)

9-İske Taş (Eski Taş) Camii

Çatısında minare bulunan klasik Tatar camisi, 1802 yılında tüccar Gabdulla Utyamyshev’in bağışlarıyla inşa edilmiştir. 1830 yılında ise Alexander Schmidt’in tasarımına göre yenilemiş ve genişletilmiştir. Caminin cepheleri klasisizm geleneklerindedir. Rivayete göre, 1552 yılında Korkunç İvan’ın birlikleri tarafından şehrin kuşatılması sırasında ölen Kazan savunucularının gömüldüğü yere inşa edilmiştir (Kul Şerif Camii…).

Fotoğraf 11: İske Taş Camii (Kazan’ın Tarihi Camileri Sergisi-Kul Şerif Camii)

Cami, 1930’ların sonlarında kapatılmıştır. Sovyet döneminde cami önce okul sonra da depo olarak kullanılmıştır. 1993 yılında Rüstem Valiullin Hazret önderliğinde cami restore edilmiştir (Alioğlu, 2023, 90).

10- Kırmızı Camii

Buhara ve Pembe (Rozovaya/Al) Camii gibi isimlerle de anılan Kırmızı Camii 1808 yılında tüccar Musa İsmagiloviç Apanayev tarafından vefat eden kızı Zübeyde anısına inşa ettirilmiştir. Mimarı bilinmemektedir. 1906 yılında cami, tüccarlar M. M. Galikeev ve M. I. Galeyev’in bağışlarıyla yeniden inşa edilmiştir. Ayrıca medrese binası da eklenmiştir. Bu tarihten itibaren kırmızı tuğla cephelerinin rengi nedeniyle Kırmızı Camii olarak anılmaya başlanmıştır. Cami salon tipinde inşa edilmiştir. Cephelerin yerleşimi, oryantal motiflerin baskın olduğu ulusal ve romantik eklektizmde tasarlanmıştır (Kul Şerif Camii…).

Fotoğraf 12: Kırmızı Camii (Kazan’ın Tarihi Camileri Sergisi-Kul Şerif Camii)

Cami 1931 yılında Sovyetler tarafından kapatılmış ve minaresi yıktırılmıştır. Bu dönemde cami bir sosyal dinlenme tesisi olarak kullanılmıştır. 1998 cami Müslümanlara iade edilmiştir (Alioğlu, 2023, 92).

11- Beyaz (Belaya) Camii

Büyük Taş Cami olarak da anılan cami muhtemelen mahallenin kurulduğu 1750 yılında inşa edilmiştir. Ahşap olarak inşa edilen caminin yerine 1801’de taş yapının inşası başlamıştır. Taş cami, tüccar Abdürrahîm Valitov’un bağışlarıyla inşa edilmiştir. Binanın ölçüleri, cephelerin yerleşimi, pencerelerin konumu ve ölçüleri Eski Taş Camisi’ne benzemektedir. Cami, çatının ortasında bir minare bulunan iki salonlu bir tipte inşa edilmiştir (Kul Şerif Camii…).

Fotoğraf 13: Beyaz Camii (Kazan’ın Tarihi Camileri Sergisi-Kul Şerif Camii)

1929 yılında cami Sovyetler tarafından kapatılmış ve minaresi yıktırılmıştır. Yapı yeniden imar edilerek doğu ve güney cephelerine ekler ilave edilmiştir. Kürk fabrikası olarak kullanılan yapı 2004 yılında Müslümanlara iade edilmiştir (Alioğlu, 2023, 94).

12- Kazak Camii

Cami tüccar Muhammedcan Nasiroviç Kazakov’un bağışlarıyla eski bir Müslüman mezarlığının bulunduğu yere inşa edilmiştir. Caminin 1876’da inşaat tamamlanmıştır. Cami 1975’te Tataristan caddesinin inşası sırasında yıkılmıştır. Cami, girişin üzerinde sekizgen bir minaresi bulunan, klasik tarz ve Tatar dekoratif sanatının bir araya geldiği eklektik formlarda, tek katlı, iki salonlu bir tuğla yapı olarak inşa edilmiştir (Kul Şerif Camii…).

Fotoğraf 14: Kazak Camii (Kazan’ın Tarihi Camileri Sergisi-Kul Şerif Camii)

13-Kaban Camii

Cami 1926 yılında İdil Bulgarlarının İslamiyet’i kabulünün 1000. yılı şerefine inşa edilmiştir. Sovyet döneminde Kazan’da inşa edilen tek cami olan Kaban Camii 1937 yılında kapatılmış ve 1991 yılında yeniden Müslümanlara devredilmiştir (http://www.1000kzn.ru/article/ru/937/407/).

Fotoğraf 15: Kaban Camii (https://islamology.ru/content/закабанная-мечеть/)

Kaynakça

Alioğlu, Bahadır. XVIII-XIX. Asır İdil -Ural Bölgesi Cami ve Medrese Kurumları, Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Bursa 2023.

Arabalı Tatar, Münteha-Kara Pilehvarian, Nuran. “Mimari Açıdan Bir Türk-İslâm Şehri: ‘Kazan’ (15-16. Yy)”. Milli Saraylar Sanat Tarih Mimarlık Dergisi, S. 17 (Temmuz 2019): ss. 163-178.

Dualı, Şir Muhammed. “Mercani Camii ve Kazan Müslümanlarının Dini Hayatındaki Yeri”, Uluslararası Cami Sempozyumu Bildiriler Kitabı II. Cilt, İnönü Üniversitesi Yayınevi, Ankara 2018, ss. 448-449.

Gündüz, Mehmet. Kul Şerif Camii.

Gündüz, Mehmet. Süyümbike Minaresi.

Halikovü Firinat. Kazanın Düşüşü 1552.

Kazan’ın Tarihi Camileri Sergisi-Kul Şerif Camii (Kazan-Tataristan 2024).

http://www.1000kzn.ru/article/ru/937/407/ Erişim Tarihi: 9 Kasım 2024.

https://islamology.ru/content/закабанная-мечеть/  Erişim Tarihi: 6 Kasım 2024

Türkoğlu, İsmail. “Kazan”, TDV Ansiklopedisi, Ankara 2022, C. 25, ss.134-136.

Yılmaz, Ercan. “İdilde Kaynayan Kültür, Kazan”, Ed. Ali Arslan ve d., Kazanlı Yenilikçi Âlimler Cilt 1 Şehabeddin Mercânî ve Kazan Kültürü, Türk Dünyası Kültür Başkenti Eskişehir 2013 Ajansı, 2014.