Bizimle İletişime Geçin

Din ve Hayat

Seyyid Ahmed Arvasi’ye Göre İnsan Ahlakının Üç Hâli

İnsan, beden ve ruhtan meydana gelen bir varlıktır. İnsanın metafizik alanı içine giren yönü unutulup yalnız bedene odaklanılması, insanın etten kemikten ibaret sanılması, günümüz insanının kendi değerinden daha aşağılarda ele alınmasına yol açmıştır. S. Ahmet Arvasi’ye göre insanın iki boyuttan (fizik ve metafizik) birini seçmeye zorlanması, bir eşya gibi düşünmek zorunda bırakılmasına sebep olmuş; böylece insan, mabede girerken başka, laboratuvara girerken başka bir insan olma gayreti içine girmiş; bu durum ise insanın zamanla kendi ruhuna yabancılaşmasına hatta onu yok saymasına yol açmıştır.

EKLENDİ

:

Türk tarihinin önemli fikir adamlarından biri olan Seyyid Ahmet Arvasi’ye göre bugünün insanının en büyük problemi, kendi varlığını bir bütün olarak ele alamamasıdır. Fizik ve metafizik yönüyle bir bütün olarak değerlendirilemeyen insan, yalnız cismani boyutuyla değerlendirilmekte, bu da insanın bir diğer boyutu olan ruhani yönünün yok sayılmasına yol açmaktadır.

1. Ahmet Arvasi, günümüzde insanın hem fizik hem metafizik konusu içinde yer almasına rağmen, metafiziğin pozitivizmin içine dâhil edilme çabalarının maddenin gerçek, ruhun masal olduğu algısını doğurduğunu belirtmektedir. Bu nedenle eserinde insan ve insan ötesi kavramıyla insanın her iki boyutunu ele alan Arvasi, aynı zamanda insan ahlakının üç hâlini de mercek altına yatırır. Bunu yaparken modern dünyada (!) insanı keşfetme, anlama ve tanıma çabasının bir ürünü olarak ortaya konulan dini, ahlaki ve sanatsal çalışmalara karşın, insanın iç dünyasını inkâr ve ihmal eden pozitif bilimlere de tepki göstermektedir.

İnsan, beden ve ruhtan meydana gelen bir varlıktır. İnsanın metafizik alanı içine giren yönü unutulup yalnız bedene odaklanılması, insanın etten kemikten ibaret sanılması, günümüz insanının kendi değerinden daha aşağılarda ele alınmasına yol açmıştır. S. Ahmet Arvasi’ye göre insanın iki boyuttan (fizik ve metafizik) birini seçmeye zorlanması, bir eşya gibi düşünmek zorunda bırakılmasına sebep olmuş; böylece insan, mabede girerken başka, laboratuvara girerken başka bir insan olma gayreti içine girmiş; bu durum ise insanın zamanla kendi ruhuna yabancılaşmasına hatta onu yok saymasına yol açmıştır.

1. Ahmet Arvasi, insanın doğduğu anda etkilediği âlemin, ona anlamsız ve kaotik geldiğini ifade eder. Duyuların ve şuurun arasında aklın kurulmasıyla insanın idraki gelişir. Böylece insanın evrendeki kaosu düzenle değiştirme çabasının bir ürünü olarak kültür ve medeniyetler doğar. Bu nedenle ilkel insanın kaosa, medeni insanın düzene yakın olduğunu belirtir. Ona göre, “akıldan, ilimden ve teknikten mahrum olan bir fert ve toplum kendini kaostan gereği kadar kurtaramaz ve ayak altında çiğnenir” (s.72). Ancak S. Ahmet Arvasi burada farklı bir noktaya da temas eder. Ona göre ilkel insandan kasıt ilk insan ya da ilk insanlar değildir. Çünkü ilk insan ve ona inananlar “Cennet”te İlahî terbiyeden geçen Hz. Âdem ve Hz. Havva’nın çocukları “medeni” idiler. O, ilkel insan ile İlahi emirden uzaklaşıp somuta tapınan bir idrake mahkûm olan insanı kastetmektedir. Bu nedenledir ki “ilkel” bir zihniyete mensup insanlar her devirde mevcuttur.

İnsan ve İnsan Ötesi

1. Ahmet Arvasi “İnsan ve İnsan Ötesi[1]” adlı eserinde insanın varlık sorununa değinerek idrak-şuur-ahlak çerçevesinde insanı bir bütün olarak ele almaya çalışır. Çünkü idrakin farkına varılması evrendeki kaosun çözülmesi için ilk adımdır. Şuur ise insanda irade ve sorumluluk fikrini doğurması yönüyle önemlidir. Şuur bir bakıma idrakin idrakine varılmasıdır. Artık evrende bir düzen kuran, medeniyet vücuda getiren insan için ahlak kavramının da ele alınması gerekir. Ahlak yalnız insanlar için geçerli bir konudur. “Bitkilerin ve hayvanların hayatında düzenli dayanışma, birbirini tüketme ve hatta istismar bulunmasına rağmen ahlaktan bahsedilemez. Eğer, insan, fert ve toplum olarak şuurdan yoksun olsa idi, insan için de böyle bir problem olmayacaktı.” (s. 91). Arvasi’ye göre şuur, mükemmelleşme ve sorumluluk iradesini içerir. Şuurunu, uyuşturmak sureti ile sorumluluk duygusunu ve mükemmelleşme iradesini ortadan kaldırmaya çalışmak, insanı hayvandan daha aşağı bir seviyeye indirir. Bu da insanı mutlu kılamaz. İnsanın mükemmelleşme iradesini edinme çabası bir bakıma çile yüklenmek demektir. Herkesin aynı çabayı sarf edemediğine değinen Arvasi, sonuç olarak üç tip insanın ve üç tip ahlakın doğduğundan bahseder: hayvan insanın ahlakı, dramatik insanın ahlakı ve ideal insanın ahlakı. Böylece insanın ahlaki yönünü üç şekilde ele alır.

Hayvan İnsanın Ahlakı

Hayvan insanın ahlakı; insanın en alt tabakasını oluşturur. Hayatın hazzını sevip ıstıraplarından kaçan ve bütün duygularını bu minvalde yaşayan insan, kendisine aczini, sınırlılığını, faniliğini, esaretini hatırlatan şeylerden nefret eder. Genel olarak “hayvan insan, cenazeden ve ölümü hatırlatan törenlerden kaçar. Yemek haz içindir, içmek haz içindir, arkadaş, eş, dost haz içindir. Sanat, ahlaka ve din bile haz içindir. Istırap veren her şeyden kaçmak gerekir. Görülüyor ki hayvan insanın ahlakı, hayvani bir zevkçiliğe (hedonizme) dayanır. O, duyularını elem verici gerçeklerden kaçırarak hazza yöneltir. Duyuların lezzetine göre yaşamak ve ötesine boş vermek, bunların hayatlarını özetleyebilir. Epikür’ün ‘iyi’sini ararlar. Bize duyusal haz veren dünya iyi dünyadır, derler. …” (s. 95).

1. Ahmet Arvasi’ye göre insanın ahlak ve yaşam anlayışı onun dünya üzerindeki nizamını da belirler. Yani her üç ahlak yapısına mensup insanın ve o insanın oluşturduğu nizamın özellikleri başka başkadır. Hayvan insanın ortaya koyduğu nizam; insanı yalnız alet ve iş yapan, sürü ile yaşama mecburiyetinde olan şeklinde tanımlar. Hatta zaman zaman ferdin yok sayıldığı, yalnız cemiyetin dikkate alındığı düzenler dahi ortaya çıkabilir. Var olan kanunlar da ferdin varlığını ya da haklarını korumayı değil, cemiyetin varlığını devam ettirmeyi amaçlar. “Orada hak yok, vazife vardır. Fert, düşünce, inanış ve davranışlarını sürüye uydurmakla itibar kazanır. …” (s.108). İkinci olarak S. Ahmet Arvasi, dramatik insandan ve onun oluşturduğu nizamdan bahseder.

Dramatik İnsanın Ahlakı

Dramatik insanın ahlakı;  ilkel içgüdülere sahip hayvan insan ile ideal insan arasında gidip gelir. Bir taraftan insanlığın çektiği acıların ıstırabını yüreğinde duyarken öte yandan yaşamak için öldürür, istismar eder, yine vicdan azabı çeker. Bu durumu aslan ve avcı örneği ile açıklayan Arvasi’ye göre, aslan, pençesine geçirdiği bir ceylanı öldürüp parçalayıp yer, ardından dinlenmek için gölgeye çekildiğinde yaptığı şey için zerre pişmanlık duymaz. Oysa insan bilhassa dramatik insan, önce öldürür, sonra onun için ağıt yakıp gözyaşı döker. “Dramatik insan, kendinde derin bir iç çatışma bulur. Bu çatışma eski çağlardan beri keşfedilmiştir. Dramatik insan, ahlaki davranışlarında, insanlığın dramını yaşayan sanatkâra çok benzer. Aynı anda kendinde hem iyiliği hem kötülüğü beraber duyar.

Ümidinin kuvvetli olduğu dönemlerde bir ahlak kahramanı kadar, sorumluluk duygusu içindedir, mükemmelleşme iradesi güçlüdür. Eksik, aciz, zavallı gördüğü varlıklara karşı merhametlidir, müşfiktir. … Ümitsizlik dönemlerinde ise mükemmelleşme iradesi zayıflar, sorumluluk duygusu ona ıstırap verir. Eksik, aciz ve zavallı gördüğü varlıklar onu korkutur, kendini hatırlar, egoizmin sancılarını duyar içinde. Dramatik adam ikili bir periyot içinde bir alçalır, bir yükselir” (s. 101). Toplumsal nizam açısından bakıldığında ise dramatik insan “şuursuz bir vazife adamından” çok “hakkını arayan” adam olarak görülür. Ferdin temel hak ve hürriyetlerinin esas olduğu bu ahlak anlayışında otorite, demokratik ve liberaldir. Son olarak S. Ahmet Arvasi “ideal insan” ahlakından bahseder.

İdeal İnsan Ahlakı

İdeal insan ahlakı ve ideal insan, deniz diplerindeki kumlara nazaran ender olan incilere benzetilir. Bu kişiler, varlığa ve olaylara iç gözleri ile bakarlar. “Onlar ebedî olanın, hür olanın, sonsuz olanın, bir olanın, kısacası Allah’ın aşk ve ateşinde erimişlerdir. Onlar, Allah’ın ‘muhabbetimin öldürdükleri’ olarak andığı kimselerdir. Bunlar ‘yaşayan şehitlerdir.’ Başkalarının can attığı makamlar, onlara asla cazip gelmez. Onları oraya getirmek demek, onlardan kendilerini feda etmelerini istemek demektir. Örneklerini Hz. Ebubekir’de ve Hz. Ömer’de gördüğümüz gibi sorumluluk onları bir ateş gibi sarar. … İdeal insanın ahlakı Allah’ın ahlakıdır. Zaten Allah’a dayanmayan hiçbir ahlak teorisi ahlakı gerçekleştiremez. Hiçbir değer ve ülkü Allah’ın yerini tutamaz. …” (s.103-104).

İdeal insanın kurduğu cemiyet nizamı da diğerlerinden elbette farklı olacaktır. İdeal insanın kurduğu cemiyet nizamında sürü endişesi ve ego ihtirası bulunmaz. “O, düşünce, inanış ve davranışlarını, ebedî, hür, bir ve sonsuz olan Allah’a göre düzenler.… Hazret-i Muhammed ve büyük arkadaşlarının kurdukları muhteşem kadro, bu nizamın tarih içindeki en parlak örneğidir.” (s.111).

Önemli mütefekkirlerimizden olan S. Ahmet Arvasi, günümüz insanının kendini tanıması ve bilmesi için önemli noktalara temas etmiştir. İnsana, ahlaka ve nizama dair bahsettikleri kaostan düzen yaratmak isteyen insanoğlu için dikkate değerdir. Pedagoji, sosyoloji gibi alanlarda insanı pek çok yönüyle ortaya koymaya çalışan S. Ahmet Arvasi’nin üzerinde durduğu en önemli konulardan biri Yunus Emre’nin “İlim ilim bilmektir / İlim kendin bilmektir / Sen kendin bilmezsen / Ya nice okumaktır” sözünde olduğu gibi insanın kendini bilmesi ve tanımasıdır. Kabuktan öze, özden cevhere inmek için insanın yalnız fizik boyutuyla değil metafizik boyutuyla da ele alınması gerektiğini savunur.

 

[1] Arvasi, S. A. (2009). İnsan ve İnsan Ötesi, İstanbul: BilgeOğuz Yay.

Çok Okunanlar